بنابراين، نظام تشريع الهى با نظام تكوين او از كمال هم آهنگى برخوردار است. حال كه چنين است بايد ديد مقتضاى فطرت آدمى چيست؟ و آيا لازمه آن و اقتضاى ذاتى‌اش جامعيت و كمال دين و دخالت آن در همه شئون زندگى بشر است يا مخصوص برخى از شئون و ابعاد آن؟ بدون ترديد دستگاه وجودى انسان- مانند ديگر موجودات- بيانگر اين حقيقت است كه انسان هدفى دارد كه رسيدن به آن، سعادت او را بر آورده مى‌سازد. اين همان مطلوب انسانى است. از سوى ديگر رسيدن به هدف حيات و كمال مطلوب وجود، بدون راه و روش مناسب و ابزارها و استعدادهاى لازم، شدنى نيست.
از آنجا كه انسان داراى دو بعد جسمى و روحى است، كمال مطلوب او نيز در صورتى محقق مى‌شود كه به هر دو بعد آفرينش او توجه كامل شود و نيازهاى هر دو جنبه وجودى‌اش تأمين گردد؛ از اين رو، ضرورت دارد كه دين فطرى همه برنامه‌هاى لازم را براى رشد و تعالى همه ابعاد وجودى انسان تشريع كرده و فرا راه او قرار دهد و در اين زمينه هيچ گونه كم و كسرى نداشته و كوتاهى به خرج ندهد. بنابراين، مقتضاى فطرت آدمى و فطرى بودن دين الهى اين است كه دين (اسلام) از جامعيت و كمال مطلق برخوردار باشد و انسان را در همه ابعاد وجودى هدايت كند و نيازهاى او را برآورده دين پژوهى ٥٧ مفهوم انتظار و اقسام آن ص : ٥٦ سازد. «١» ٢- دليل نقلى‌ در آيات و روايات زيادى به موضوع جامعيت و كمال دين اسلام تصريح و تأكيد شده است. قرآن كريم جامعيت اسلام را از طريق جامعيت قرآن، مطرح كرد و چنين فرمود:
وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَىْ‌ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً وَ بُشْرى‌ لِلْمُسْلِمينَ (نحل: ٨٩)
و ما اين كتاب (قرآن) را بر تو نازل كرديم كه بيانگر همه چيز و مايه هدايت و رحمت و بشارت براى مسلمانان است.