دين پژوهى - ابراهیم زاده، عبدالله - الصفحة ٤٣
از نوع اختلاف برنامههايى است كه در يك كشور هر چند يك بار به مورد اجرا گذاشته مىشود، و همه آنها از يك «قانون اساسى» الهام مىگيرد؛ و يا به بيان رساتر، تفاوت تعليمات پيامبران با يكديگر از نوع تفاوت تعليمات كلاسهاى مقاطع تحصيلى است، كه دانشآموز در كلاسهاى بالاتر، علاوه بر علومى كه قبلًا آموخته، به علوم جديدترى هم بر مىخورد، و مىآموزد، و هر سال بر معلومات او افزوده، به رشد فكرى و فرهنگى بالاترى مىرسد! از اين رو، تعليمات پيامبران در عين پارهاى از اختلافات (به دليل اختلاف مخاطبان و نيز سطح تعليمات) مكمل و متمم يكديگر بوده است.
به عنوان مثال، ميان تعليمات و معارف اسلام در مورد مبدأ، معاد و جهان، و معارف پيامبران پيشين از نظر سطح دانشهاى ارائه شده، تفاوت قابل توجهى وجود دارد؛ زيرا مكتب انبيا به تدريج بر حسب استعداد انسانها عرضه شده، و بشر در اين مكتب از كلاس اول ابتدايى آغاز كرده، و به آخرين كلاس و مرحله تعليمات پيامبران يعنى تعليمات پيامبر خاتم، حضرت محمد (ص) و تعاليم آسمانى اسلام و قرآن، رسيده است؛ و وقتى كه سلسله نبوت و تعاليم پيامبران به اينجا رسيد و توسط پيامبر اسلام (ص) به صورت كامل و جامع عرضه شد، ارائه تعليمات از طريق وحى پايان پذيرفت؛ چنان كه قرآن فرمود:
وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبّكَ صِدْقاً وَ عَدْلًا لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ (انعام: ١١٥)
پيام راستين و موزون پروردگارت كامل گشته و به اتمام رسيد، كسى را توانايى تغيير دادن آن نيست.
اسلام طرحى است كلى، جامع، همه جانبه، معتدل و متعادل؛ و داراى همه طرحهاى جزئى و كار آمد در همه زمينهها. وظيفه پيامبران گذشته، مبنى بر آوردن برنامه مخصوص براى يك جامعه خاص، و تبليغ آن، در دوره اسلام بر عهده علما و رهبران اين امت گذاشته شده است؛ و آنان نيز، برنامهها و معلومات خود را از منابع پايانناپذير وحى قرآنى (و سنّت معتبر) مىگيرند.
قرآن، كتابى است كه روح همه تعليمات موقت و محدود كتب ديگر آسمانى را در بردارد.