او را باز كرده‌اند. واى بر تو اى كعب! آن صخره‌اى كه تو تصوّر كردى، جلال و بزرگى خداوند را در بر نمى‌گيرد و گنجايش عظمت او را ندارد و هوايى كه به آن اشاره كردى، وجود او را در نمى‌يابد و اگر صخره و هوا با او از ازل وجود داشته‌اند، مانند او قديم هستند. خداوند برتر و والاتر از آن است كه براى او مكانى قايل شويم تا به آن اشاره شود. خدا نه آن گونه است كه ملحدان مى‌گويند و نه آن گونه كه جاهلان مى‌پندارند بلكه خداوند وجود داشت، امّا مكانى نداشت به گونه‌اى كه ذهن نمى‌تواند او را دريابد. و اين كه درباره خدا مى گويم: وجود داشت براى بيان وجود خداوند نارساست، امّا از همان سخنانى است كه خداوند به انسان آموخته‌است. در قرآن آمده است:

خَلَقَ الإِنسَانَ* عَلَّمَهُ الْبَيَانَ‌.[١]

«انسان را آفريد. به او بيان آموخت».

پس اين كه مى‌گويم: خداوند وجود داشت، بيانى است كه خداوند به من آموخته است تا از نشانه‌ها و عظمت او سخن بگويم. پروردگار بر هر چه بخواهد قدرت داشته و دارد و به همه اشياء احاطه داشته و دارد، سپس آنچه را اراده نموده است، بدون انديشه حادثى كه به آن دست يافته باشد، پديد آورده است و در آنچه اراده‌

[١] - الرّحمن( ٥٥): ٤- ٣.