اثبات دارد، يا به عبارت دقيق‌تر، شيوه‌اى است براى فرار از دليل و برهان و پذيرفتن چنين ادّعاهايى با اين بهانه كه نظام هستى در آخرت به گونه ديگرى خواهد بود، راه را براى هر ادّعاى نامعقول و عجيبى، باز مى‌كند.

درست است كه نظام هستى در آخرت شكل ديگرى به خود مى‌گيرد، امّا به اين معنا كه آن نظام، كاملتر و برتر از نظام كنونى است، نه اين كه اصول و قوانين به گونه ديگرى خواهند بود و آنچه محال است، ممكن و آنچه ممكن است، محال شود.

در نظام كاملتر، حرارت جداى از آتش نيست بلكه مرتبه و درجه آن بالاتر وبيشتر است. دستها و پاها در آخرت همان است كه در دنيا بود، با اين تفاوت كه از آنها خواسته مى‌شود از كارها و اعمال خود خبر دهند و آنها نيز به سخن در مى‌آيند.

بنابر آنچه از آيات قرآن بر مى‌آيد، اصول هستى و قوانين كلّى، در دنيا و آخرت ثابت هستند، با اين تفاوت كه در آخرت، صورت كاملترى پيدا مى كنند. اگر اين گونه شد، مى‌توان ادّعا كرد كه در آخرت مثلًا حرارت از آتش جدا مى‌شود به اين بهانه كه تلازم بين آنها در دنيا به خاطر اين بود كه معمولًا چنين پيش مى‌آمد و در آخرت هر چيزى به شكل ديگر خواهد بود.

اين كه نظريّه اشاعره در جنبه عقلى خود، امور تقريبى و غير حتمى را دستاويز قرار داده و خالى از ادلّه عقلى كافى است، بدين‌