نظريات اخلاقي، علمى، ديني، سياسي و اجتماعى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٩١ - پيروى از مستشار لازم است؟
و آيه دوم حسن مشوره مردم با همديگر در كارهايشان. اطلاق آيه اوّل مقتضى مشوره با همه مردم است ولى چنين چيزى از حضرت رسول اكرم (ص) نقل نشده است كه با همه امتان خود مشوره كرده باشد بلكه طبيعتا مشوره ايشان با جمعى از يارانشان بوده است، بلى مشوره هر چه وسيعتر باشد فائده آن بيشتر است ولى مناسب حكم و موضوع ميرساند كه مشوره با كسانى كه خبرويّت و دانائى در كار مورد مشوره ندارند مرغوب و مفيد نيست و مستشار بايد در آنچه كه با او مشوره ميشود صاحب نظر باشد.
پيروى از مستشار لازم است؟
قرآن در اين مورد ساكت است و چيزى از آن استفاده نميشود چه مشوره دهنده يك نفر باشد يا چند نفر يا همه مردم، چه نظر همه مشوره دهندگان متفق باشد و چه مختلف (اكثريت آراء) بلكه بعضى از دانشمندان كه از تتمه آيه اول (فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ، وقتى عزم كردى بر خداوند توكل كن) استنباط كردهاند كه مهم عزم پيغمبر اكرم است هر چند كه مخالف آراء باشد و گويا آيه مباركه عدم تقيّد به مشوره را بيان ميكند، ولى از آيه چنين چيزى استنباط نميشود بلكه ناظر بحسن توكّل در حين انجام عمل است نه تقويه عزم فردى بر مشوره يا بالعكس.
بلى از نظر عقلى ميشود گفت كه در فرض اتفاق آراء و يا اكثريت مطلقه اگر عمل براى مستشاران صورت نگيرد فائده مشوره از بين ميرود و انسى بين مستشير و مستشار (مشوره كننده حاكم و مشوره دهنده رعيت) باقى نمىماند در حاليكه تشريع مشوره بهمين جهت است ولى اين بيان در فرض شك مشوره كننده خوب است نه در فرض اطمينان او بغلط بودن نظر مشوره دهندگان كه در اين صورت اتباع نظر مشورهدهندگان متبع نيست و دليلى بر حجت بودن شرعى اين آراء بر مستشير وجود ندارد (دقت شود).