نظريات اخلاقي، علمى، ديني، سياسي و اجتماعى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣٠ - (٤) آيا همه كفار دوزخى اند؟
وحى را ميديدهاند و ايمان نمىآوردهاند معاند بودهاند، لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (يس ٧)
مقصّر كسيست كه علم بحقيقت ندارد و صحت دين را نميداند ولى ندانستن او معلول تنبلى و تنپرورى و كوتاهى او بوده چنانچه تتبع ميكرد ممكن بود كه بحقيقت ميرسيد.
قاصر كسى است كه حقيقت را نميداند و ندانستن او به بيباكى عمدى او مربوط نميشود بلكه بكمى عقل و استعداد و يا غفلت او كه از وضع محيط او ناشى شده بر ميگردد و يا بجائى براى جستجو دسترسى پيدا نكرده است.
خلاصه جاهل قاصر، يا توانائى تتبع و تحقيق را از نظر فكرى يا مادى ندارد و يا در اثر غفلت احتمال حقّانيت دين حقيقى الهى را نميدهد تا دنبال بحث و فحص آن برود و يا بفحص پرداخته و باندازه وسع خود كنجكاوى كرده ولى بدون تعهد بگمراهى رفته است.
در پايان ممكن است قسم چهارمى را نيز عنوان نمود كه احتمال حقّانيت دين حق را ميداده و توانائى جستجو و بررسى را نيز داشته و تسامحا نرفته ولى خداوند ميدانسته كه اگر اين شخص به جستجو هم مىپرداخت باز هم براه باطل ميرسيد و از حقيقت بدور ميماند اين فرد در ابتدا مقصّر ولى در نتيجه قاصر است آيا اين فرد در قيامت، چه حالى دارد؟
كفار معاند بلا شك از نظر قرآن و اسلام در دوزخند و همچنين مقصّرين، و اما با قسم اخير مناسب اينست كه درباره آنان بگوئيم خدا بهتر ميداند، و جاهل قاصر را نميشود محكوم بدوزخى بودن نمود و آيات مطلقه قرآن مجيد كه مطلق كفار را دوزخى ميداند ميشود كه بمعاند و مقصر مربوط دانست و جاهل قاصر را از آن خارج نمود، و دليل بر اين ادعا چند چيز است:
١- عقل سليم انسان حكم ميكند كه قاصر مستحق عقاب نيست و نبايد كه