در پرتو وحى - موسوى اردبيلى، سيد عبدالكريم - الصفحة ٢٤٦ - ١ طراحى خلقت انسان

٦. آيا فرشته‌ها از خداوند سؤال كردند يا اعتراض نمودند؟ اگر اعتراض بود آيا اين كار با معصوم بودن فرشته‌ها منافات ندارد؟[١]

[١]. ابوالفتوح و جرجانى در اين باره چنين مى‌نويسند: اين لفظ استفهام است و مراد هم، استفهام و استعلام است و نه بر وجه انكار، ولى گروهى گفته‌اند بر وجه تعجب است. ١- آنكه قائل به وجه استفهام است گفته است ايشان نمى‌دانستند و براى افزايش آگاهى خود پرسيدند. ٢- گروهى ديگر مى‌گويند: با ظن و گمان گفتند چون پيش از حضرت آدم در زمين جماعتى به نام جان بودند- چنان كه خداى تعالى گفت: وَالْجَآنَّ خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ مِن نَّارِ السَّمُومِ‌] سوره حجر( ١٥): آيه ٢٧[- كه در زمين فساد و خونريزى كردند و خداوند آنها را توسط فرشتگان هلاك كرد و فرشتگان اين را از آنجا فهميده بودند. ٣- فرشتگان اين را از علم گفتند، چون خداوند قبلًا آنها را از خلقت چنين موجودى آگاه كرده بود و اينان نيز بر سبيل تعجب از خدا پرسيدند كه چگونه چنين قومى را بر زمين خليفه مى‌كنى در حالى كه ما تو را تسبيح و تقديس مى‌نماييم؟ اين قول عبدالله بن عباس و عبدالله بن مسعود و سدى است‌] رازى، تفسير روح الجنان، ج ١، ص ١٢٨ و جرجانى، دلايل الاعجاز، ج ١، ص ٦٢ و ٦٣[.

اين كه ملائكه اين جملات را از جنبه استخبار و استعلام از حضرت حق پرسيدند نه جنبه اخباريت، قول نظر بيشتر مفسرين است، ولى قول دوم ديدگاه ابن عباس است‌] طبرسى، مجمع البيان، ج ١، ص ١٧٧[. و رجوع كنيد به:] شيخ طوسى، التبيان، ج ١، ص ١٣٢ و ١٣٣[.

قال امير المؤمنين( ع):« ... فقالت الملائكة: سبحانك أتجعل فيها من يفسد فيها كما فسد بنوالجانّ و يفسكون الدماء كما سفك بنوالجانّ و يتفاسدون و يتغاضبون ...»] زركشى، البرهان، ج ١، ص ٧٦[.