[١]. فخر رازى مى‌نويسد: قول اول: سعيد بن جبير از ابن عباس نقل كرده كه آدم( ع) عرضه داشت:« خدايا مگر تو مرا خلق نكردى؟ فرمود: چرا؛ گفت: مگر در من نفخ روح نكردى؟ فرمود: چرا؛ گفت: خدايا مگر در بهشت جا ندادى؟ فرمود: چرا؛ مگر رحمت تو بيش از غضب تو نيست؟ فرمود: چرا؛ گفت: خدايا اگر توبه كنم مرا به بهشت برمى گردانى؟ فرمود: چرا». و اين كلماتى بود كه خدا به آدم ياد داد.

قول دوم: امر الهى بود آدم و حوا را به عمل حج انجام دادن.

قول سوم: رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ‌] سوره اعراف( ٧): آيه ٢٣[.

قول چهارم:« لا إله إلّا أنت سبحانك و بحمدك عملت سوءاً و ظلمت نفسى فاغفرلى ...»] تفسيرالكبير، ج ٣، ص ١٩[.

طبرى بعد از شمارش و ذكر اين اقوال چنين مى‌نويسد:« و هذه الأقوال التى حكيناها عمّن حكيناها عنه و إن كانت مختلفة الألفاظ، فإنّ معانيها متّفقة فى أنّ الله جلّ ثناؤه لقى آدم كلمات فتلقاهنّ آدم من ربّه كلمات فقبلهنّ و عمل بهنّ وتاب بقيله إياهنّ و عمله بهنّ إلى الله من خطيئته معترفاً بذنبه ... فتاب الله عليه بقبوله الكلمات التى تلقاهنّ منه». بعد از اين بيان مى‌گويد: مصداق بارز آن كلمات همان آيه شريفه: رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ است و اين چيزى است كه مورد تأييد قرآن نيز هست. اما اقوال ديگر دليل و شاهدى كه بتوان آن را حجت قرار داد و به آن استناد كرد، ندارند. پس مى‌توان گفت: آن كلماتى كه خداوند به آدم القاء كرد همان ربَّنا ظلمنا أنفسنا ... است.] طبرى، جامع البيان، ج ١، ص ٢٤٥[.

سيوطى از ابن عباس نقل مى‌كند كه پيامبر فرموده است: آن كلمات سأل بحقّ محمّد و علىّ و فاطمة و الحسن و الحسين إلّا تبت علىَّ فتاب عليه.] الدر المنثور، ج ١، ص ١١٩[.

علامه طباطبايى مى‌نويسد: آن كلمات همان تعليم اسماء بوده است كه در موضوع آن چيزى بوده كه به درد جبران معاصى و گناهان مى‌خورده است .... فعل تلقّيه من ربِّه كان متعلّقاً بشى‌ء من تلك الأسماء، فافهم ذلك.] الميزان، ج ١، ص ١٣٤[. و از بعض روايات بر مى‌آيد كه منظور ادعيه و اذكار خاصى بوده است. مثلًا: ربَّنا ظلمنا أنفسنا، يا لا إله إلّا أنت سبحانت اللهم و بحمدك ...،] الميزان، ج ١، ص ١٤٧ و ١٤٨[. و از بعض روايات معلوم مى‌شود كه منظور همان اصحاب كساء پنج تن آل عباعليهم السلام است‌] الميزان، ج ١، ص ١٤٨[.

ملاصدرا مى‌نويسد:« و تلك الكلمات هى كلمات الله التى لا تبيد و لا تنفد ابداً وهى الجواهر العالية الموجودة بأمرالله، بل هى نفس أوامر الله و صور ما فى علم الله، و بمعرفتها و الاتصال بها و الاعتصام بُعراها التى لا انفصام لها نجت الأنفس الآدمية عن عذاب يوم الآخرة ...». بعد از اين عبارت اقوال مختلفى را كه ذكر شد نقل مى‌كند و سپس مى‌نويسد:« اقول: و فى كلّ من هذه الأقوال إشارة إلى ما أوّلناه أوّلا، فإنّ روح التسبيح و التحميد إنّما يحصل للإنسان إذا توجّه بقلبه إلى عالم التقديس و التحميد بالبرائة عن أدناس عالم الطبيعة و ذمائمها، و روح التوبة و الإ نابة إنّما يحصل عند رجوعه إلى الحضرة الإلهية بالتجرّد عمّا سواها و ليس فى تحريك اللسان و الشفتين بتلك الأدعية و الأوراد كثير فائدة ما لم يكن معها حركة باطنية و رجوع معنوىّ إلى الجنّة العاليه التى كانت موطن أبيناالمقدّس»،] تفسير القرآن الكريم، ج ٣، ص ١٣٠[.

گروهى از جمله حسن بصرى، مجاهد، قتادة و ابن زيد گفته‌اند: آن كلمات اين آيه شريفه بوده است: رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ،( سوره اعراف( ٧): آيه ١٤٨). و اين آيه در واقع بيانگر اعتراف آدم است به خطا. لذا پشيمان شد و توبه كرد. مجاهد گفته است منظور از كلمات اين بوده است:« اللهم لا إله إلّا أنت سبحانك و بحمدك ربِّ إنّى ظلمت نفسى فاغفر لى إنّك خير الغافرين». در روايات اهل بيت( ع) وارد شده كه منظور از كلمات همان توسل به پيامبر و اهل بيت بوده است. شيخ گويد: ممكن است تمام اقوال صحيح باشد،] شيخ طوسى، التبيان، ج ١، ص ١٦٩[.

مرحوم امين الاسلام فقط به ذكر اقوال پرداخته است و نظر صريح خود را بيان نكرده است.] طبرسى، مجمع البيان، ج ١، ص ٢٠٠[.

مرحوم طالقانى چنين نظر دارند:« در هنگام اخراج آدم از بهشت و هبوط او يا پس از هبوط، خداوند كلماتى را كه در قرآن به طور مطلق ذكر شده است به آدم القاء كرد. البته ايشان قرائت آيه را دو وجه احتمال مى‌دهد: ١- رفع آدم و نصب كلمات فَتَلَقى آدَمُ من ربِّهِ كَلمات كه در اين صورت آدم از خداوند دريافت كرد. ٢- نصب آدم و رفع كلماتفَتَلَقى آدَمَ من ربِّهِ كَلماتٌ كه در اين صورت كلمات آدم را دريافت كرده‌اند و اين كلمات لفظ و نوشته نبوده، بلكه معنا و حقيقتى بوده كه عقل و ادراك آدم آن را دريافته و روى دلش را به سوى پروردگارش برگردانده است. در هر صورت اين كلمات چيزى مناسب با مقام و موقعيت و استعداد پيغمبرى آدم بوده و موجب از خود بيخود شدن آدم و اتحاد او با گوينده كه همان خدا باشد شده است، كه اين بيان مناسب با ذيل آيه شريفه فَتَابَ عَلَيهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ نيز مى‌باشد.] پرتوى از قرآن، ج ١ ص ١٣٢ و ١٣٣[. اين كلمات منشأ توبه تحوّل و ربوبيت آدم و پيوسته با ضمير او بوده. آنچه در روايات آمده بيان مصداق تام اين كلمات ربوبى است؛ كلمه توحيد، تسبيح، استغفار، رسالت و ولايت.] همان، ص ١٣٣[.

ابن كثير مى‌نويسد:« مجاهد و سعيد بن جبير و ابى العالية و ربيع ابن انس و حسن و قتادة و ... مى‌گويند: منظور همان بود كه آدم گفت: رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ،] سوره اعراف( ٧): آيه ٢٣[. مجاهد گفته است آن كلمات اين بود:« اللهم لا إله إلّا أنت سبحانك و بحمدك ربِّ إنّى ظلمت نفسى فاغفرلى إنّك خير الراحمين ...».

ابن عباس گفته است: آن كلمات همان درخواست آدم از پروردگار مبنى بر قبول توبه او و ارجاع او به بهشت است.] ابن كثير، قصص الانبياء، ج ١، ص ٥٩[.

ابن عباس مى‌گويد:« سألت النبىّ( ص) عن الكلمات التى تلقّى آدم ربَّه فتاب عليه. قال( ص): سأله بحقّ محمّد و علىّ و فاطمة و الحسن و الحسين و إلّا تبت علىّ فتاب عليه».] مجلسى، بحارالانوار، ج ١١، ص ١٧٦، به نقل از معانى الاخبار و خصال‌[.

امام باقر( ع) فرموده‌اند: آن كلمات چنين بودند:« اللهم لا إله إلّا أنت سبحانك و بحمدك إنّى عملت سوءاً و ظلمت نفسى فاغفر لى إنّك أنت التوّاب الرحيم، لا إله إلّا أنت سبحانك و بحمدك عملت سوءاً و ظلمت نفسى فاغفر لى إنّك أنت خير الغافرين»،] مجلسى، بحار الانوار، ج ١١، ص ١٨١ به نقل از قصص الانبياء[. و در روايت عياشى از امام باقر( ع) چنين ادامه دارد ...« اللهم إنّه لا إله إلّا أنت سبحانك و بحمدك إنّى عملت سوءاً و ظلمت نفسى فاغفرلى إنّك أنت الغفور الرحيم».] مجلسى، بحار الانوار، ج ١١، ص ١٨٦، به نقل تفسير عياشى‌[. امام على( ع) فرموده‌اند:« الكلمات التى تلقّاها آدم من ربِّه قال: يا ربِّ أسألك بحقّ محمّد لمّا تبتَ علىَّ ...»،] مجلسى، بحارالانوار، ج ١١، ص ١٨٧، به نقل از تفسير عياشى‌[.

علامه ميرزا حبيب الله خويى ضمن بيان چند قول از اقوال گذشته از جمله اين كه:« از ابن عباس نقل شده كه خداوند بعد از تعليم امر حج به آدم و حوا كلماتى را كه بايد در انجام اعمال حج مى‌گفتند به آنها ياد داد و بعد اتمام عمل حج توبه آنان را پذيرفت» مى‌نويسد:« وفى أكثر أخبارنا أنّ المراد بها الأسماء المباركة لمحمّد و آل محمّد سلام الله عليهم، توسّل آدم بها إلى الله سبحانه فى قبول توبته و لا منافاة بينها] اقوال‌[ لإمكان تلقّى الجميع و إن كان الأقوى الأخير لقوّة أدلّته عدداً و سنداً.»] خوئى، منهاج البراعة فى شرح نهج البلاغة، ج ٢، ص ١١٨[.

ابن ميثم بحرانى از آنجايى كه تلقى را به معنى اخذ گرفته و آن را در مواردى مى‌داند كه دو طرف دارد،« گيرنده و دهنده» نتيجه مى‌گيرد كه ممكن است آدم( ع) اين كلمات را از خداوند گرفته باشد و آن‌ها را قبول نموده باشد و ممكن است كلمات، آدم را گرفته و تلقى كرده باشند؛« اذا كان هذا أصل الكلمة و كان من تلقّى رجلا فتلاقيا لقى كلّ واحد منهما صاحبه و أُضيف بالاجتماع إليهما معاً فصلح أن يشتركا فى الوصف بذلك فلكلّ ما تلقّيته فقد تلقّاك فجاز أن يقال، تلقّى آدم ربّه كلمات أى: أخذها و وعاها و استقبلها بالقبول و لقاه الله إياها أى: أرسلها إليه و واجهه بها».] شرح ابن ميثم بر نهج البلاغه، ج ١، ص ١٧٦[.

در تفسير نمونه دروجه جمع بين اقوال چنين نوشته‌اند: اين تفسيرهاى سهگانه( مذكور در اين تفسير) هيچ‌گونه منافاتى با هم ندارند. چرا كه ممكن است مجموع اين كلمات به آدم تعليم شده باشد تا با توجه به حقيقت و عمق باطن آن‌ها روحى تمام عيار براى او حاصل گرديده و خدا او را مشمول لطف و هدايتش قرار دهد] مكارم، تفسير نمونه، ج ١، ص ١٩٩[.

محمد قمى در كنز الدقائق مى‌نويسد:« و الأصح أنّ المراد قوله اللهم بجاه محمد و آله الطيبين و بجاه محمّد و علىّ و فاطمة و الحسن و الحسين و الطيبين من آله لمّا تفضّلت علىَّ بقبول توبتى و غفران زلّتى و إعادتى من كراماتك إلى مرتبتى».] كنز الدقائق، ج ١، ص ٣٧٤[.