زيارتگاههاى عراق (معرفى زيارتگاه هاى مشهور در كشور عراق) - فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی - الصفحة ١٧٤ - تاريخچه شهر بصره

زبير قرار داشته است. اما بصره امروزى، در حوالى شهر باستانى «ابُلّه»، ايجاد شده است. در سال چهاردهم هجرى، «عُتبة بن غزوان»، از صحابه پيامبر اكرم (ص)، بر ويرانه‌هاى قرارگاه قديم ايرانيان كه اعراب آن را «خُرَيبه» مى‌خواندند، اردو زد. سپس در سال هفدهم، به دستور عمر بن خطاب، اين محل براى احداث اردوگاه نظامى لشكر مسلمانان، برگزيده شد و اين اردوگاه پايه و اساس شكل‌گيرى شهر قديمى (اسلامى) بصره گرديد. اين شهر در سال ٣٦ ه. ق، صحنه وقوع جنگ جمل، ميان اميرمؤمنان على (ع) و مخالفان ايشان بود.

در سال ١٥٥ ه. ق، باروى شهر بصره، با خندقى در اطراف آن، ساخته شد. قرن دوم و قرن سوم هجرى، دوره شكوفايى بصره بود. اما در قرن ششم هجرى، مساحت بصره، به‌طرز درخور توجهى، كاهش يافت و پس از حملات مغول در نيمه سده هفتم هجرى، اين شهر با سرعت بيشترى رو به افول و تباهى نهاد.

ابن‌بطوطه كه در نيمه‌هاى قرن هشتم، از بصره ديدن كرده است، در سفرنامه خود، از ويران بودن قسمت اعظم اين شهر، سخن گفته است. امروزه از شهر قديم بصره، به‌جز بقايايى از مسجد جامع آن (مقام امام على (ع)) و قبور طلحه، زبير، حسن بصرى و ابن‌سيرين، چيزى برجاى نمانده است و در واقع شهر زبير كنونى، در محل بصره قديم، شكل گرفته است.

پس از ويرانى بصره قديم، ساكنان اين شهر، به تدريج، به محل فعلى آن، در حدود بيست كيلومتر دورتر از بصره قديم، تغيير مكان دادند. در دوره عثمانى متأخر، از سال ١٢٤٧ ه. ق نيز، به تدريج، رو به تجدد نهاد. در سال ١٢٦٧ ه. ق، بصره به «ولايت» تبديل شد و در دوره تسلط انگليس بر عراق، رشد بسيار سريعى يافت. كاوش‌هاى شركت نفت عراق در استان بصره و كشف حوزه نفتى مهمى نزديك منطقه زبير و نيز موقعيت بندرى آن، باعث گسترش و رونق بصره گرديد؛ به طورى‌كه اين شهر، به يكى از شهرهاى مهم عراق، تبديل شد.