آشنایی با قرآن ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤٤ - تولّی و تبرّی

اسْتَمْسَک بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی» [١]. تنها نفرمود:

«مَنْ یؤْمِنْ بِاللَّهِ»؛ قبل از ایمان به اللَّه، کفر به طاغوت را ذکر کرد: «فَمَنْ یکفُرْ بِالطّاغوتِ وَ یؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَک بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی».

این است که هر مؤمنی شرط مؤمن بودنش کافر بودن هم هست و این نکته اساسی است در آنچه که در این آیه در مورد ولاء کفار نداشتن آمده است. (عرض کردیم میخواهیم اینها را تا آخر بخوانیم بعد بیشتر در باره فلسفه این مطلب بحث کنیم.) این در واقع همان مطلب را میخواهد بگوید که برای مردم مسلمان و جامعه اسلامی تنها جنبه اثباتی کافی نیست. در مسیحیت ادعا میکنند که فقط جنبه اثباتی هست و اساساً هیچ عنصری از کفر و انکار وجود ندارد. ولی اسلام دین تولّی و تبرّی است، دین نفی و اثبات با یکدیگر است، دینی است که حتی نفیش تقدم دارد بر اثباتش؛ به قول علمای اخلاق «تخلیه» تقدم دارد بر «تحلیه»؛ یعنی اول بریدن از غیر او، بعد به او پیوند کردن. سعدی خوب میگوید:

البته او یک امر عرفانی و معنوی را میگوید، چون این قانون در همهجا جاری است.

در همان امر عرفانی و معنوی (یعنی در این که انسان حالت خلوص و ذکر پیدا کند) میگویند اول طرد خاطرات دیگر است. به قول حافظ:

عرض کردم آنها معنی عرفانی را میگویند: در دل، اول تفرقه و تفرق را طرد

[١]. بقره/ ٢٥٦.