ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ١١٠ - مقصود

و زمين گفت: به رغبت يا كراهت، بيائيد. گفتند برغبت آمديم. اگر چه واقعاً خداوند چنين نگفته و آنها چنين جوابى نداده‌اند. نظير ديگر آن اين آيه است:(شاهِدِينَ عَلى‌ أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ) (توبه ١٧) يعنى كفار، بكفر خويشتن گواهى دادند، در حالى كه بزبان خويش، چنين اعترافى نكرده‌اند. لكن عملى كه از آنها ظاهر شده، طورى در اثبات كفر آنها صراحت داشته است كه گويى اعتراف كرده‌اند.

شاعر گويد:

يعنى: چشمها به او گفتند: شنيديم و اطاعت كرديم و همچون درى كه سوراخ شود، اشك ريختند.

در محاورات مردم نيز بچنين تعبيراتى بر مى‌خوريم. مثل اينكه انسان مى‌گويد:

اعضا و اندام من به نعمت تو گواهى مى‌دهند يا بعضى از خطبا مى‌گويند: از زمين بپرسيد كه چه كسى رودها را جارى ساخته و درختان را غرس كرده و ميوه‌هاى ترا بكمال رسانيده است؟! اگر نتواند بزبان پاسخ گويد، اسبابى فراهم مى‌كند كه عبرت آموز و پاسخ اعتبارى است. بررسى سخنان و اشعار و نظم عربى اين مطلب را ثابت مى‌كند. اين قول از رمانى و ابو مسلم و ابن اخشيد است.

٣- مقصود جماعتى از ذريه آدم است كه آنها را خلق و عقل آنها را كامل كرد و بزبان فرستادگان خود از آنها اقرار گرفت كه خدا را بشناسند و اطاعتش كنند. آنها نيز اقرار كردند. خداوند آنها را بر خويشتن گواه گرفت كه روز قيامت نگويند: ما غافل بوديم يا پدرانمان مشرك بودند و ما از آنها تقليد كرديم. بدينترتيب، خداوند مى‌خواهد بيان كند كه از روى رحمت خود، كسانى را كه عذرى دارند، كيفر نمى‌دهد. اين مطلب، مربوط بقومى خاص از بنى آدم است، نه همه، و مؤمن داخل در اين آيه نيست. چه مى‌فرمايد: اينهايى كه پيمان بسته‌اند، پدران مشرك داشته‌اند. علاوه بر اين فرزندان صلبى آدم از صلب بنى آدم گرفته نشده‌اند. اين قول از جبائى و قاضى است. جمله‌(شَهِدْنا) از زبان ملائكه است. يعنى فرشتگان گفتند: شهادت داديم تا روز قيامت‌