كارهاى خود را بر پايه نظام سالهاى قمرى سامان مى‌داده‌اند. حتى گفته شده، بيشتر ملتهاى پيشين، چنين بوده‌اند، همه عربان، در دوران پيش از اسلام، ماه قمرى را مبناى زمانى خود قرار مى‌دادند. آنان، كارهاى خود را به طلوع ماه، هر گونه كه روى دهد، پيوند نمى‌زدند، بلكه آغاز شب را مبدأ زمانى مى‌دانستند و ساعتهايى را كه پيش از آغاز شب و يا در طول روز، ماه ديده شده بود، به حساب نمى‌آوردند. بنابراين ، آنان، حكم را به «ماه» پيوند دادند و آن را به ترتيبى كه بيان شد، قاعده‌مند كردند.

شارع نيز، اين نظام را پذيرفت و تقرير كرد، گواه اين تقرير، صحيحه حمّاد است كه از امام صادق(ع):

«محمد بن يعقوب، عن على بن ابراهيم، عن ابيه، عن ابى ابى عمير، عن حمّاد بن عثمان، عن ابى عبداللّه‌(ع) قال:

اذا رأوا الهلال قبل الزّوال، فهو لليلة الماضية و إذا رأوه بعد الزّوال، فهو لليلة المستقبلة» (١)

اگر هلال را پيش از زوال ديدند، از آنِ شب پيشين است و اگر آن را، پس از زوال ديدند، از آنِ شبى است كه در پيش است. اين حديث، مبدأ ماه را شب قرار داده و ساعتهاى زايدى كه ماه پيش از شب ديده شده، ناديده گرفته است و ساعتهاى ناقص شب را كه ماه در آن ديده نشده [بلكه پيش از زوال روز بعد ديده شده ]كامل كرده است.

افزون بر اين، هلال را در مرتبه‌اى از روشنى معتبر دانسته كه ديدن آن با هر چشم عادى امكان پذير است و همگان، به گونه يكسان، مى‌توانند آن را ببينند، نه آن كه تنها با چشمان تيز غير متعارف و يا به كمك دوربينهاى نجومى ديده شود. همان گونه كه شمارى، اين گونه ديدن را پذيرفته‌اند و نگارنده را در اين باره نظرى است كه به خواست‌خداوند در ادامه نوشتار، به آن اشاره خواهد شد.

اكنون كه اين مسأله روشن شد، به مسأله اى ديگر مى‌پردازيم:

احتمال دارد، شارع حكم به ثبوت ماه را اين گونه مقيّد كرده باشد كه: هلال در شهرى كه به ثبوت ماه در آن حكم مى‌كنيم، همين حكم را به شهرهاى نزديك به آن، كه به طور

(١)وسائل الشيعه، شيح حرّ عاملى، به تصحيح و تحقيق عبدالرحيم ربانى شيرازى، ج٧، ص٢٠٢، باب ٨، ح٦، داراحياء التراث العربى، بيروت