كوتاه سخن آن كه: هيچ مجوز و دليلى براى جزء بودن ديدن هلال، وجود ندارد، تا چه رسد به آن كه اين جزء بودن به گونه صفتى باشد، بلكه تنها ديدن، به عنوان يك راه گرفته شده است؛ چرا كه از هر چيز ديگرى كامل‌تر، آسان‌تر و در دسترس‌تر است و همگان مى‌توانند به وسيله آن، هلال را كه ملاك داخل شدن ماه است و ماه نيز، خود، همه موضوع است، احراز كنند.

البته بايد، وجود هلال، به گونه‌اى باشد كه ديدن آن، به گونه عادى امكان داشته باشد. بنابراين ، ديدن با چشمى كه بسيار تيز و توان‌مند است، يا ديدن با چشم مسلح و يا علم پيدا كردن به وجود ماه، در مرتبه‌اى پايين‌تر از ديدن عادى، از راه محاسبه‌هاى نجومى، بسنده نمى‌كند؛ چرا كه اين ويژگى از متون حكايت كننده از اعتبار ديدن، برداشت مى‌شود. متونى كه مى‌گويند ماه، بايد در وضعيتى باشد كه اگر يك نفر آن را ببيند، پنجاه نفر آن را ببينند، صد نفر آن را ببينند، يا هزار نفر آن را ببينند. اين خود، بيانى است از حدّ صفتى كه ماه بايد داراى آن باشد و بدان گونه ديده شود.

در ميان ما، در اين باره اختلافى نيست و بر اين پايه مى‌گوييم: اگر مقصود كسانى كه از جزئى بودن ديدن سخن به ميان آورده‌اند، چنين تقييدى باشد، اين تقييد، شايسته تأييد و همراهى است.» (٧٤)

نگارنده، متن سخن آيت اللّه‌ خويى را با همه طولانى بودن آن، آورد، تا تاكيدى باشد بر نكته‌هاى مهمى در بحث كه بر طريقى بودن ديدن تأكيد و اطلاق دليلها را توان‌مندتر مى‌كند كه مى‌گويد: ديدن در يك شهر، براى ديگر شهرها نيز كافى است. شايد با آنچه آورديم، بحث اشباع شده و مقصود، روشن گرديده باشد.

مسالة: اگر ماه به كمك دوربينهاى نجومى، يا ديگر ابزارهاى مورد استفاده در رصدخانه‌ها ديده شود، به گونه‌اى كه به كمك اين ابزار به وجود آن، علم حاصل آيد، آيااين گونه از ديدن، اعتبار دارد؟

آيا آغاز ماه از همان زمان محاسبه مى‌شود؟

آيا آثارى كه بر ديدن متعارف هلال

(٧٤)همان، ص١٨٥، باب ٣، ح١٦.