براى خود آرزو داشته باشد، بلكه بايد آن را براى ديگران نيز بخواهد. از سوى ديگر در شريعت مقدس اسلام گرچه براى ما تكاليف و وظايفى نسبت به ساير افراد وضع شده، اما انگيزه اصلى ما در انجام اين تكاليف در واقع تكامل خودمان است و ما نوعاً آنها را چون به تكامل خودمان منجر مى‌شوند انجام مى‌دهيم. براى مثال، ما وقتى خمس يا زكات مى‌دهيم، درست است كه كسانى از اين مال استفاده مى‌كنند و مشكلى از زندگى آنها حل مى‌شود، اما ما در واقع براى آن‌كه مال و ثروت خودمان حلال شود و از گرفتار آمدن در عذاب و آتش اجتناب كنيم اين كار را انجام مى‌دهيم. از اين رو اين مقدار احساس تكليف نسبت به ديگران كردن براى يك مؤمن واقعى كافى نيست و اسلام مى‌خواهد كه ما فراتر از اين بينديشيم و گام برداريم. ما علاوه بر اين تكاليف اجتماعى معمول كه آنها را به انگيزه قرب بيشتر خودمان به خداوند انجام مى‌دهيم، بايد وظايف و مسؤوليت‌هاى بالاتر و بيشترى را نسبت به ساير افراد در خود احساس كنيم و بپذيريم. هنر اين نيست كه ما فقط به فكر تكامل خويش و قرب بيشتر خودمان به خداوند باشيم، بلكه هنر واقعى اين است كه نسبت به تكامل و تقرب ديگران نيز حساس و نگران باشيم و تلاش كنيم دست آنها را نيز بگيريم.

مؤمنانى كه لذت مناجات الهى در نيمه‌هاى شب را دريافته‌اند و به مقام «تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِع»[١] رسيده و به چنان پاداش‌هايى نزد خداوند نايل گشته‌اند كه «فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُن»[٢]، دوست دارند كه ديگران نيز به چنين مقام‌ها و پاداش‌هايى برسند. البته آنان نه رو در رو ـ كه ممكن است اسباب و زمينه «ريا» را فراهم كند ـ بلكه در همان خلوت پنهانى و شبانه خويش دعا مى‌كنند كه خدايا ديگران را نيز با ما در اين لذت شريك گردان و آنان را نيز به اين مقام و سعادت برسان. چنين روحيه‌اى فراتر از آن چيزى است كه همه مؤمنين و متقين دارند. انسان مؤمن و متقى نهايتاً بايد به اين فكر باشد كه از عذاب نجات پيدا كند و به كمال و قرب الهى نايل شود. اما كسى كه مى‌خواهد امام متقين شود تنها به اين مقدار اكتفا نمى‌كند كه خودش در مسير تكامل و

[١] سجده (٣٢)، ١٦. [٢] همان، ١٧.