انَّ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَيْنِ: حُجَّةً ظاهِرَةً وَ حُجَّةً باطِنَةً، فَامَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْانْبِياءُ وَ الْائِمَّةُ وَ امَّا الْباطِنَةُ فَالْعُقُولُ. «١» همانا خداوند براى مردم دو حجت و رسول قرار دين پژوهى ٩٢ خلط ميان عقلانيت دينى و عقلانيت مدرن ص : ٩٢ داده است: حجت ظاهرى و آشكار و حجت باطنى و پنهان. حجت ظاهر و آشكار، رسولان، پيامبران و امامان (ع) هستند حجت باطن و پنهان، عقل‌ها.
نيز امام على (ع) در حديث ديگرى، هدف بعثت پيامبران الهى را از اساس براى شكوفاسازى عقل و فطرت بشر اعلام داشته و فرمود:
فَبَعَثَ فيهِمْ رُسُلَهُ وَ واتَرَ الَيْهِمْ انْبِياءَهُ لِيَسْتَاْدوُهُمْ ميثاقَ فِطْرَتِهِ وَ يَذكُرُوُهُمْ مَنْسِىَّ نِعْمَتِهِ وَ يَحْتَجُّوا عَلَيْهِمْ بِالتَّبْليغِ وَ يُثيرُوا لَهُمْ دَفائِنَ الْعُقُولِ. «٢» پيامبرانش را در ميان آنها (مردم) مبعوث ساخت و پى در پى رسولان خود را به سوى آنان فرستاد تا پيمان فطرت- فطرت خداجويى و دين‌خواهى- را از آنان خواستار شود و نعمت‌هاى فراموش شده را به ياد آنها آورد و با ابلاغ دستورات خدا حجت را بر آنها تمام كند و گنج‌هاى پنهانى عقل‌ها را آشكار و شكوفا سازد.
همچنين بنابر بيان پيشوايان معصوم دينى (ع)، برخى ديگر از نقش‌ها و كاربردهاى مهم و تعيين كننده عقل در دين و در سرنوشت مؤمنان، عبارت است از: عقل ملاك برترى افراد، عقل وسيله شناخت خدا و اثبات او، عقل وسيله درك ضرورت دين و دين دارى و شناخت دين برتر و كامل‌تر، عقل معيار شناخت حق از باطل، عقل وسيله بندگى خدا و كسب بهشت، عقل وسيله درك مصالح و مفاسد و نيز حسن و قبح افعال، عقل ضابط تكليف در دنيا و ملاك حسابرسى و پاداش و كيفر در آخرت، عقل معيار قبولى اعمال، عقل منبع مطمئن درك و كشف بسيارى از احكام و معيار و محك استنباطهاى فقهى و «٣»