جملات، آيات، عبارات در قرآن و دعا؛ اين رابطه يا رابطه‌اى واقعى و بيرونى است و يا رابطه‌اى درونى، مثلًا مى‌بينيم كه رابطه اين دو عبارت از دعاى افتتاح، رابطه‌اى واقعى است:

خدايا من ثنا را با حمد تو آغاز مى‌كنم و تو، به مَنَّ خود راهنما به راه درست هستى.

رابطه ميان «افتتاح» (آغاز كردن) و «حمد خدا» رابطه‌اى واقعى است، زيرا ما بدون نعمتهاى خدا كه واجب است بارها شكر آن گزارده شود، نمى‌توانيم سخنى را آغاز كنيم، آيا زبان از خدا نيست؟ عقل، ايمان و توفيق چطور؟ در اين عبارت بينديشيم: و تو به منّ خود راهنما به راه درست هستى.

اين عبارات دلالت مى‌كند بر اينكه انسان، سخنش را با آغازى درست، شروع مى‌كند، امّا بزودى به افراط و تفريط مى‌افتد و خدا قادر است كه او را به راه راست هدايت كند. بنابراين رابطه ميان دو عبارت آغاز دعاى افتتاح، رابطه‌اى است واقعى و بيرونى. گاهى ممكن است رابطه، رابطه‌اى درونى و تربيتى باشد كه نفس انسان با آن بسر مى‌برد و در كار تزكيه بدان محتاج است، همچون رابطه ميان هر دو جمله از قسمت سوم دعاى مكارم الاخلاق:

خدايا روزيت را بر من گشاده‌دار و مرا از نظر دورندار و عزيزم دار و به كبر مبتلايم نكن و مرا بنده خود ساز و عبادتم را با خود بينى تباه نه نما و براى مردم بر دست من خير جارى كن و آن را با منّت از ميان مبر و به من خويهاى والا ببخش و از فخر فروشى نجاتم بده.

رابطه ميان «و به من خويهاى والا ببخش» و «از فخر فروشى نگه‌ام‌دار» علاوه بر آنكه رابطه‌اى بيرونى و واقعى است، رابطه‌اى درونى نيز هست، لذا انسانى كه داراى خويهاى والا است، بناچار از فخر بر حذر است، زيرا فخر معمولًا انسانى را كه آراسته به خويهاى والا باشد مورد تهديد قرار مى‌دهد، بسان فردى كه‌