در آفريده به آفريننده و مدبّر بودن خدا مى‌رسد و از طريق نيرومندى و استوارى آفرينش مى‌گويد: منزّه است خداى قوى قدير و از طريق رابطه درخت با جهان مى‌گويد: منزّه است خداى مدبّر، خداى مقدّر حكيم. پس بنابر اين هر چيزى انسان عارف را به اسمى از اسمهاى خدا رهنمون مى‌شود و وقتى انسان را طريق اسماء حسناى الهى، خدا را شناخت، هرگاه اسم جديدى را بشناسد، در آسمان ايمان درخششى بيشتر خواهد داشت و در يقين به درجه‌اى بالاتر خواهد رسيد، اين است كه مى‌بينيم قسمت دوم دعاى افتتاح با حمد و ثناى الهى، با اشاره به تفصيل ابداع و آفرينش، در كوششى براى سوق دادن انسان مؤمن به بيشتر تدبّر كردن و انديشيدن در آفرينش خدا براى كسب يقين و شناخت بيشتر، آغاز مى‌شود:

«ستايش خداى را كه مالك ملك است» پس ملك، همه از آنِ خداست، «روان كننده كشتيها و گرداننده آسمانها).»

همه چيز در اين جهان در حال گردش و جريان است، زمين به دور خود و خورشيد مى‌گردد، خورشيد خود در گردش است و حركت دارد و همه كرات در حال گردشى مستمر هستند، كيست آنكه اينها را به گردش و جنبش مى‌آورد؟ او خداى سبحان است. و نيز خداست كه كشتيها را در وسط درياهاى متلاطم، بواسطه قوانين طبيعى كه خود وضع كرده به حركت مى‌آورد: «تسخير كننده بادها»، ما مى‌دانيم كه حركت بادها به سبب تحوّلاتى است كه در خورشيد روى مى‌دهد، يعنى بادها وقتى پديد مى‌آيند كه انفجارى در عمق خورشيد پديد آيد، ولى مسئله بالاتر و دقيقتر از اينهاست، بادها بر اساس نظمى دقيق كه امور جهان را اداره مى‌كند مى‌وزند، بادها همچون فرستادگان الهى هستند، درختان را بارور مى‌كنند، ابرها را كنار مى‌زنند، هوا را دگرگون مى‌كنند، كشتى‌ها را بر سطح درياها حركت مى‌دهند و صدها كار ديگر. پس جز خدا كيست، آنكه بادها را نظم مى‌دهد؟ هدايت مى‌كند؟ و به حركت در مى‌آورد؟ بعضى از بادها باد عذابند،