بعيد هم نيست كه كسى ادعا كند از سياق بر مى‌آيد كه مراد از دابه ، انسان تنها باشد، چون انسان هم يكى از جنبندگان است كه حركت مى‌كند، بنا بر اين، معنى چنين مى‌شود: اگر خداوند بخواهد مردم را بخاطر ظلمشان بگيرد بطورى كه هر كس ظلم كرد او را دچار عذاب سازد ديگر هيچ انسانى كه روى زمين آمد و شد كند نمى‌ماند، زيرا ستمكاران بخاطر ظلمشان هلاك مى‌شوند، و نيكان و انبياء و اولياى بى گناه هم بخاطر اينكه پدرانشان هلاك شده‌اند، اصلا متولد نمى‌شوند.

ولى مفسرين بخاطر اطلاق دابه، مقصود از آن را عموم جنبندگان از انسان و حيوان دانسته‌اند[١]. و بنا به گفته آنان معناى آيه چنين مى‌شود: اگر خدا ستم‌كاران را به ستمشان بگيرد تمامى انسانها و حيوانات را هلاك خواهد كرد، آن وقت به ايشان اشكال مى‌شود كه انسان بخاطر ظلمش هلاك شود، ساير حيوانات به چه جرمى هلاك شوند، با اينكه آنها ظلمى ندارند مگر اينكه بخاطر ظلم انسانها از بين بروند.

بهترين جوابى كه به اين اشكال داده‌اند جوابى است كه بعضى‌[٢] داده و ما آن را اصلاح كرده‌ايم، و آن اين است كه وقتى يك نسل از بشر منقرض گرديد نسلهاى بعدى حتى انبياء هم متولد نمى‌شوند، و وقتى نسل بشر از زمين برچيده شد ساير جنبندگان هم هلاك مى‌شوند، بدين جهت كه خلقت آنها براى بشر و مصالح انسان است، هم چنان كه آيه شريفه‌(خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً)[٣] بدان اشعار دارد.

البته وجوه ديگرى براى فرار از اشكال آيه بنا بر عموميت دابه ذكر كرده‌اند كه چون فايده‌اى در نقل آنها نبود لذا خواننده را به تفاسير مفصل ارجاع داده و مى‌گذريم.

بعضى‌[٤] از مفسرين احتجاج كرده‌اند به آيه مورد بحث بر اينكه انبياء معصوم نيستند، براى اينكه آيه مى‌فرمايد اگر به خاطر ظلم بشر، ظالم را هلاك كند هيچ بشرى در روى زمين باقى نمى‌ماند، معلوم مى‌شود كه انبياء هم ظالمند. و ليكن در اين قول اشكال است زيرا آيه شريفه بيش از اين دلالت ندارد كه اگر بخواهد بخاطر ظلم، هلاك كند همه مردم هلاك مى‌شوند، و نوع بشر منقرض مى‌گردد، و اما اينكه يك يك افراد بشر بخاطر ظلم خود

[١] ( ١ و ٢) روح المعانى، ج ١٤، ص ١٧١.

[٢] ( ١ و ٢) روح المعانى، ج ١٤، ص ١٧١.

[٣] براى شما خلق كرد هر چه كه در زمين است. سوره بقره، آيه ٢٩.

[٤] تفسير فخر رازى، ج ٢٠، ص ٥٧.