پس بنا بر اين، مقصود از امر آينده در آيه، همان وعده‌اى است كه خدا به رسول گرامى خود و به مؤمنين داده بود، و همان تهديدهايى است كه يكى پس از ديگرى به مشركين داده و فرموده بود: به زودى مؤمنين را يارى مى‌كنيم، و به زودى كفار را خوار كرده و عذابشان مى‌كنيم، و دين خود را به امرى از ناحيه خود غلبه مى‌دهيم، هم چنان كه فرمود:(فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ)[١] ضمير در(فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ) هم بطورى كه از سياق بر مى‌آيد به همين امر بر مى‌گردد.

ممكن هم هست مقصود از آمدن امر خدا، نزديكى آن باشد، و اين در محاورات عرفى شايع است، مثلا به كسى كه منتظر آمدن امير است و مى‌خواهند به او بگويند آمدنش نزديك است مى‌گويند: اين امير است دارد مى‌آيد ، و حال آنكه هنوز نيامده.

و نيز با اين بيان معلوم شد كه تعبير در جمله‌(سُبْحانَهُ وَ تَعالى‌ عَمَّا يُشْرِكُونَ) از باب التفات از خطاب به غيبت است (چون قبلا مى‌فرمود عجله مكنيد، اما حالا مى‌فرمايد منزه است از آنچه در باره‌اش شرك مى‌ورزند) و اين التفات اشاره است به اينكه مرتكبين شرك، آن قدر ساقطند كه سزاوار نيست مورد خطاب قرار گيرند، و استعجالشان نسبت به آمدن عذاب هم ناشى از شرك ايشان و از باب سخريه و استهزاء به دعوت انبياء است.

از آنچه گذشت پنبه اين حرف كه بعضى‌[٢] از مفسرين زده و گفته‌اند: خطاب در آيه، به مؤمنين و يا به مؤمنين و مشركين هر دو است ، زده مى‌شود، و معلوم مى‌شود كه اين حرف با سياق آيه سازگارى ندارد.

علاوه بر اين، خداى تعالى در جاى ديگر كلام خود استعجال را صريحا از مؤمنين نفى كرده و فرموده است:(يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِها وَ الَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها وَ يَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ)[٣]. و نيز پنبه اين حرف كه بعضى‌[٤] ديگر گفته‌اند: مراد از امر، روز قيامت است، زده مى‌شود، زيرا مشركين هر چند كه به شهادت آيه‌(مَتى‌ هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ)[٥] نسبت به عذاب آخرت نيز استعجال مى‌كردند، و ليكن سياق آيه مورد بحث همانطور كه‌

[١]( اگر از اهل كتاب ستمى بر شما رسيد) عفو كنيد و درگذريد تا هنگامى فرمان خدا( به جنگ يا به صلح) برسد. سوره بقره، آيه ١٠٩.

[٢] تفسير روح المعانى، ج ١٤، ص ٩٢.

[٣] كسانى كه ايمان به آخرت ندارند در باره عذاب آن، استعجال مى‌كنند، و اما آنها كه ايمان دارند در ترس از آنند، چون مى‌دانند كه حق است. سوره شورى، آيه ١٨.

[٤] مجمع البيان، ج ٦، ص ٣٤٨ و تفسير ابو الفتوح رازى، ج ٧، ص ٨٣ به نقل از ابن عباس.

[٥] پس اين وعده آخرت چه وقت است اگر راستگو هستيد؟ سوره يس، آيه ٤٨.