(بِأَمْرِهِ ) مؤمنين را بشارت مى‌دهد بر اينكه به زودى حق بر باطل غلبه نموده و توحيد بر شرك، و ايمان بر كفر ظفر مى‌يابد، اين فهرست آن مطالبى است كه با دقت در آيات صدر سوره استفاده مى‌شود.

و اما آيات ذيل آن كه هشتاد و هشت آيه است و از آيه‌(وَ الَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا) شروع مى‌شود به خاطر اتصال و ارتباطى كه در آنها است از سياقش چنين بر مى‌آيد كه در اوائل هجرت نازل شده باشد.

و بر اين مبنا مى‌توان گفت اين سوره از اول تا به آخر پشت سر هم و يا نزديك بهم نازل شده است.

و دليل اينكه در نزديكى بعد از هجرت نازل شده مطالبى است كه جز با پاره‌اى حوادث اوائل هجرت تطبيق نمى‌كند، نظير مطلبى كه در آيه‌(وَ الَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ ...) است، و مطلبى كه در آيه‌(وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ ...) آمده، كه در باره كسانى كه راجع به سلمان فارسى حرفهايى زده بودند نازل شد، و واضح است كه سلمان هم در مدينه اسلام آورد و آيه من كفر باللَّه من بعد ايمانه الا من اكره و قلبه مطمئن بالايمان كه به شهادت روايات آينده، در باره عمار ياسر نازل شده، و همچنين آيات ديگر آن كه در باره يهوديها است، و آياتى كه در باره احكام است، همه اينها ظن غالب مى‌دهد بر اينكه اين آيات در مدينه نازل شده است.

و علاوه بر وقايع و حوادث، خود آيات نيز ظهور دارد در اينكه نزولشان از نظر مكى و مدنى بودن مختلف است، مثلا آيه‌(وَ الَّذِينَ هاجَرُوا ...)[١] و آيه‌(وَ إِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ ...)[٢] تا دو و يا پنج آيه بعدش و همچنين آيه‌(مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلَّا ...)[٣] و تعدادى از آيات بعد آن ظهور در اين دارند كه در مدينه نازل شده‌اند.

و ليكن بعد از همه اين حرفها انصاف اين است كه آيه‌(وَ الَّذِينَ هاجَرُوا) تا آخر آيه بعديش و آيه‌(مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ ...) و پاره‌اى آيات بعد از آن و نيز آيه‌(وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا ...)[٤] و دو آيه بعدى آن مدنى هستند، و به شهادت سياقى كه دارند در مدينه نازل شده‌اند و بقيه آيات آن به مكى بودن بيشتر شباهت دارند تا مدنى بودن، و اين نظريه هر چند كه با روايات سازگار نيست و ليكن سياق شاهد آنست، و سياق آيه قرآن سزاوارتر به پذيرفتن است تا روايات وارده در باره آن.

و در تفسير آيه ١١٨ از سوره انعام هم احتمال داديم كه آن سوره بعد از سوره نحل‌

[١] سوره نحل، آيه ٤١.

[٢] سوره نحل، آيه ١٠١.

[٣] سوره نحل، آيه ١٠٦.

[٤] سوره نحل، آيه ١٢٦.