جبر و اختيار - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٢٨٧ - نظريه امام الحرمين فعل، معلول دو قدرت طولى است

مشيّت آفريدگار يكتا پا به صفحه وجود نمى گذارد، ندارد. زيرا بر اساس اصول مسلم عقلى و نقلى، همه تحولات و تأثيرگذاريهايى كه در پديده هاى مادى و عالم اجسام به چشم مى خورد، مستند به پديده هاى غير مادى(مجردات) كه تدبير اين نظام ملكى و مادى به اذن و مشيت الهى به آنان سپرده شده، مى باشد و در زبان قرآن از آنها به عنوان مدبران امر (والمدبِّراتِ أَمراً) ياد شده است و آنها نيز در وجود خود و در تدبير عالم ملك از قدرت و حول و مشيت آفريدگار جهان استمداد مى نمايند(إِنْ مِنْ شَىء إِلاّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنزِّلْهُ إِلاّ بِقَدَر مَعْلُوم)[١] و امّا مطلبى را كه در رابطه با پديد نيامدن جسمى از جسم ديگر از قول حكماء الهى نقل گرديده ربطى به مطلب مورد بحث ما ندارد، زيرا همان گونه كه بيان گرديد همه تحولات و تأثيراتى كه در پديده هاى مادى رخ مى دهد فيضى است كه آفريدگار هستى از طريق «مبدبران عالم اجسام» به آنها اعطا مى كند، و نقش پديده هاى مادى در آثار و افعالى كه مربوط به آنها است، نقش پذيرش و قبول است كه فعليت ها و صورتها را، از واهب الصور و مدبران عالم طبيعت پذيرا مى گردند، ولى در عين حال نقش هر حلقه از پديده ها را در تحقق حلقات ديگر، نمى توان انكار كرد، و از آن مى توان در عالم تأثير اجسام در اجسام ديگر بـ«ما به الوجود» در برابر «ما منه الوجود» كه از خصايص خدا است، نام برد.

حاصل آن كه نظريه اى را كه امام الحرمين آن را ابراز داشته اند مطابق با اصول عقلى و نقلى بوده و اشكال شهرستانى پايه و اساس ندارد تنها نكته اى كه در عبارات امام الحرمين ديده مى شود و نمى توان آن را پذيرفت اين است كه وى