جبر و اختيار - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٢٠٤ - ٢ هدايت فطرى همه انسانها

هدايت فكرى: كه آفريدگار حكيم به انسان، نيروى تفكر و انديشه، اعطا كرده است تا بتواند خوبى ها را از بدى ها و ارزشها را از ضد ارزشها تمييز دهد. در روايات اسلامى «عقل» يكى از دو «حجت» خداوند بر انسانها معرفى شده است.

امام كاظم(عليه السلام) فرمودند:خداوند بر انسانها دو «حجت» دارد. يكى حجت ظاهرى و ديگرى حجت باطنى. پيامبران الهى و امامان، حجت هاى ظاهرى خدا و «عقل» حجت باطنى او مى باشد.

امام صادق(عليه السلام) يك جا «عقل» را موهبتى الهى دانسته كه به انسانها اعطا گرديده است، و در جاى ديگر از آن به عنوان جمال و زينت(معنوى) انسان و روشنگر وى (در مسير زندگى) ياد كرده، كه انسانها در پرتو هدايت آن، آفريدگار خود را شناخته، و خوبى ها را از بدى ها تمييز مى دهند.[١] اين نوع از هدايت شامل همه انسانها است (به جز عدّه اندكى كه به عللى، عقب افتادگى فكرى دارند و طبعاً تكليفى نيز ندارند) و به كسى جز خدا اسناد داده نمى شود و از قلمرو مسأله جبر و اختيار بيرون است.

هدايت وجدانى و درونى: كه غالباً در اصطلاح به آن هدايت فطرى گويند و مقصود از آن اين است كه انسان از درون و وجدان خود، ميان خوبى ها و بدى ها تمييز مى دهد. دادگرى، شكرگزارى نعمت، وفاى به عهد و پيمان، راستگويى و نظاير آن را كارهاى شايسته و از ارزشهاى متعالى مى شمارد و ستمگرى، كفران نعمت، پيمان شكنى، دروغگويى و امثال آن را كارهاى ناپسند و ضد ارزش مى داند.