جبر و اختيار - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ١٤٨ - آيات سه گانه قضاء و قدر

برابر مسلمانان و از نظر ساز و برگ جنگى، تا دندان مسلح بودند، از اين رو ابوجهل مى گفت مسلمانان از جهت قدرت و نيرو لقمه اى بيش نيستند و با يك حمله از جاى كنده مى شوند، ولى با وجود اين شرايط، چون اراده قاهر خدا بر اين تعلق گرفته بود كه در اين نبرد حجت را به دشمن تمام كند و راه سعادت را به ديگران بنماياند، يا دخالت دادن يك رشته امور غيبى، مسلمانان را بر دشمن پيروز ساخت.از آن جمله، جمعيت دشمن را در نظر مسلمانان كمتر نشان داد، و از اين طريق خوف و هراسى را كه بر آن مستولى شده بود، از ميان برد، همچنان كه تعداد مسلمانان را در نظر دشمن كمتر ارائه داد تا از جوش و خروش آنان بكاهد و به خاطر ضعيف شمردنِ مسلمانان به سعى و تلاش برنخيزند، خدا از طريق اين عوامل و عوامل ديگر ـ كه در ديگر آيات يادآور كرده است ـ اراده خود را تحقق بخشيد؟[١]

از مجموع بررسى اين آيات چنين به دست مى آيد كه هرگز قضاء و قدر الهى، مخالف حريت و آزادى بشر در آن قسمت از كارها كه پاداش و كيفر و يا خوشبختى و بدبختى به دنبال دارد، منافاتى ندارد و قوانين آفرينش كه خود قضاء الهى است، در اختيار بشر است و او در پيروى از هر كدام از آنها، مختار و آزاد مى باشد ولى اين مطلب نه به آن معنا است كه جهان پيوسته به كام بشر مى گردد و مى چرخد و او مى تواند با علم و قدرت محدود خود، زمان حوادث را به دست گيرد و به صورت يك فَعّال ما يَشاء، نقش آفرين باشد.