استكبار و استضعاف در قرآن

استكبار و استضعاف در قرآن - سروش، محمد؛ حیدری، احمد - الصفحة ٢٠

بنده ديگرى مباش زيرا كه خداوند تو را آزاد آفريده است.
با توجه به اهمّيت اين موضوع در سعادت انسان و لزوم تبيين وظيفه ايمانى او، در اين نوشتار به بحث و بررسى تفصيلى موضوع «استكبار و استضعاف» از ديدگاه آيات قرآن مجيد مى‌پردازيم و زمينه‌ها، عوامل، نظرگاه اديان و مسائل ديگر را در اين باره مطرح مى‌كنيم.
مفاهيم‌ براى بررسى «استضعاف» و «استكبار» در فرهنگ اسلامى و تحقيق در ديدگاه‌هاى اسلام درباره مستضعفين و مستكبرين، نخست بايد مفاهيم اين واژه‌ها را مورد كاوش قرار داد؛ زيرا در متون اسلامى، اين دو واژه و كلمات ديگرى كه در ارتباط با آنهايند، همچون «ملأ» و «مترفين» فراوان به كار رفته است. با درك صحيح و دقت در محتواى آن‌ها راه آشنايى با منطق قرآن هموار مى‌گردد.
١- استضعاف‌ «استضعاف» از مادّه «ضعف» است. لغت شناسان، ضعف را در برابر «قوّت» دانسته‌اند. «١» از اين رو، در زبان فارسى، كه قوّت به توانايى تفسير مى‌شود، بايد ضعف را مترادف با «ناتوانى» دانست. پس، ميان «ضعف و قوّت» تقابل است، از نوع تقابل «عدم و ملكه»، مانند دانايى و نادانى؛ به اين معنا كه ضعف در صورت «نبود قدرت» با وجود استعداد آن، استعمال مى‌شود. مثلًا در انسان، دو مرحله ضعف (كودكى و پيرى) است و بين آن دو، يك مرحله قوّت (جوانى) هست كه خداوند در قرآن مى‌فرمايد:
«اللَّهُ الَّذى‌ خَلَقَكُم مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعفٍ قُوّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَ شَيْبَةً ...» «٢» خداوند، همان كسى است كه شما را از ناتوانى آفريد. سپس بعد از اين ضعف، قوّت و قدرت بخشيد. پس از آن بار ديگر ضعف را جايگزين قوّت كرد.