استكبار و استضعاف در قرآن - سروش، محمد؛ حیدری، احمد - الصفحة ٤٥

مستكبر قرار گرفته است، مقصود ضعيفان طبيعى و كسانى كه ذاتاً ناتوانند، نيست.
خداوند در سوره ابراهيم مى‌فرمايد:
«فَقالَ الضُّعَفاءُ للَّذينَ اسْتَكْبَرُوا انَّا كُنَّا لَكُم تَبَعاً» «١» ضعيفان به مستكبران گويند: ما تابع و پيرو شما بوديم.
همچنين، در سوره غافر مى‌فرمايد:
«فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذينَ اسْتَكْبَرُوا انَّا كُنَّا لَكُم تَبَعاً» «٢» مستضعفان به كسانى كه مستكبر بوده‌اند، مى‌گويند: «ما پيرو شما بوديم.» در اين موارد، استكبار منشأ ضعف و از دست رفتن نيروهاى مادى و معنوى مى‌گردد و اين ضعفا در آيات مذكور از مستضعفانند؛ چه اين كه برخى مفسران در اين گونه مواردگفته‌اند:
ضعيف به معناى شخص خوار و مقهور است؛ چنان كه در كلام حق تعالى مستضعفان به كار رفته است. «٣» اين حقيقت از آيه «انَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِى الْارْضِ وَ جَعَلَ اهْلَها شِيَعاً يَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ» «٤» نيز استفاده مى‌شود كه نخست، سخن از علوّ و برترى جويى فرعون رفته است و سپس از استضعاف گروهى از مردم.
با دقت در چهره‌هايى كه در قرآن كريم به عنوان «مستكبر» معرفى شده‌اند، به خوبى مى‌توان اين گروه را باز شناخت. مثلًا قرآن، نخستين مستكبر را «شيطان» مى‌داند «٥». با دقت در آيات مربوط به شيطان، به دست مى‌آيد كه استكبار، گردن كشى و خودبزرگ‌بينى است. چهره ديگر استكبارى در قرآن، فرعون است كه در آيات متعدد، با اين عنوان باز شناخته شده است. «٦» اين آيات نيز نشانگر آن است كه مستكبران طبقه‌اى‌