تربيت را از خويش و خويشاوندانش آغاز كرد و در روزهاى نخستين بعثت و بلكه سال‌ها پيش از آن، به تزكيه نفس و خودسازى پرداخت ولى تعليم و آموزش را از اولين روزهاى هجرت شروع كرد و اين خود نشانگر اهميّت آن دو مقوله دينى و قرآنى است با توجه به اين نكته مهم كه تربيت بايد با برنامه دقيق و حساب شده انجام بگيرد تا به خوبى به ثمر نشيند. در تربيت جامعه پند و اندرز، تنها كافى نيست بلكه بايد كليه شرايط فراهم شود تا نتيجه مطلوب به دست آيد. در تربيت چند چيز ضرورت دارد:
١- مربى بايد «متربّى»- فرد مورد تربيت- را بشناسد و از ويژگى‌هاى اخلاقى و روانى او آگاه باشد.
٢- براى تربيت هدف معقول و مقدس و معيّنى داشته باشد.
٣- برنامه داشته باشد يعنى بداند براى پرورش شخصيت متربّى چه شرايطى ضرورت دارد و آن‌ها را به خوبى به كار بندد و مراحل زمان‌بندى و ديگر اصول تربيتى را رعايت نمايد. «١» پيوند تعليم و تربيت‌ تعليم و تربيت اسلامى با يكديگر آميخته و به هم وابسته‌اند. بسان نهال و ميوه‌اش كه هر چه بيشتر رشد يابد بيشتر ثمر مى‌دهد. اين گفتار اميرمؤمنان عليه السلام ناظر به اين معنا است:
كُلَّما زادَ عِلْمُ الرَّجُلِ زادَتْ عِنايَتُهُ بِنَفْسِهِ وَبَذَلَ فى‌ رِياضتِها وَصَلاحِها جَهْدَهُ «٢» هر چه دانش آدمى افزوده شود توجّه او به خويشتن [و تهذيب نفس‌] نيز افزايش مى‌يابد و تلاش و توان خود را در راه رياضت نفس و اصلاح خود، به كار مى‌گيرد.
و نيز مى‌فرمايد:
... وَالْعَقْلُ الْكامِلُ قاهِرُ الطَّبْعِ السُّوءِ «٣» عقل كامل، بر طبيعت و سرشت بد [و خوى ناپسند] چيره مى‌گردد.