پاره‌اى‌از سخنان اخباريان در مورد تكيه بر عنصر عقل در اجتهاد، آشفته و ناهمگون است [و موجب برداشتهاى متفاوتى شده است ] حتى محقق خراسانى، در كفاية الاصول، در توضيح نظر اخباريان مى‌نويسد: «مراد اخباريان يكى از اين دو امر كبروى يا صغروى است: يا اين است كه آنان ملازمه بين حكم عقلى و حكم شرعى را قبول ندارند(كبروى) و يا اين است كه امكان دستيابى به نتايج قطعى از راه مقدمات عقلى را مورد ترديد قرار مى‌دهند و مى‌گويند كه نتايج مقدمات عقلى چيزى بيش از احكام ظنى نيستند...(صغروى)» محقق خراسانى معتقد است كه در كلمات اخباريان، به ويژه در كتاب الفوائد المدنيه، دليلى كه حكايت كننده از گرايش ضد عقلى آنان به طور كلّى باشد، به چشم نمى‌خورد. (٣)

اگر علماى اخبارى از اين ديدگاه رايج مكتب اصولى، به خوبى آگاه مى‌بودند كه فرق است بين آن رأى و گمانى كه كاشف از حقيقت نيست و بين حكم قطعى عقل، چنين راه دشوارى را در برابر تفكر اصولى نمى‌پيمودند.

نزد اصوليان آن دليلى حجت است كه متعلق خود را به طور قطعى اثبات كند و فرقى نمى‌كند كه حجت بودن اين دليل ذاتى باشد كه در اين صورت، همان علم و قطع است و يا حجت بودن آن عرضى باشد كه همان طرق و امارات شرعى است. حجت بودن طرق و امارات شرعى، با دليل قطعى شرعى ثابت‌شده است؛ اما حجت بودن «قطع» ذاتى است و دست تشريع از نفى و اثبات آن كوتاه. قطع به دست آوردن يعنى روشن شدن معلوم براى عالم به گونه قطعى، هر چه كه اين چنين باشد، حجت بودن براى ذات آن حاصل است و آنچه كه به طور ذاتى، به دست آمده است، بى‌معناست، همان گونه كه سلب حاصل ذاتى هم بى‌معناست‌حجت بودن امارات و طرق ظنّى هم، بر اساس قاعده معروف «ان كلّ ما بالعرض لابد ان

(٣)كفاية الاصول، ص٢٧٠، مؤسسه آل البيت، قم، ١٤٠٩ هـ ق.