است؟ با دنبال كردن اين پرسش‌ها انسان به مبدأ هستى توجه پيدا مى‌كند و خدا را مى‌شناسد و درمى‌يابد از خدا است و به سوى او باز مى‌گردد و مبدأ و معادش خداى متعال است. اگر اين مسأله باور انسان شد و بدان يقين پيدا كرد، طبيعتاً به اين نتيجه خواهد رسيد كه آنچه ارزش دارد آن را هدف خويش قرار دهد و براى رسيدن به آن تلاش كند، يعنى رسيدن به قرب الهى.

از سوى ديگر، بزرگ‌ترين وسيله تقرب و توجه به خداى متعال نماز است. از همين رو ما در ادامه مباحثمان جلساتى نيز پيرامون نماز بحث كرديم.[١] پس از فراغت از بحث نماز، كه بزرگ‌ترين عامل ايجابى و مثبت براى ترقى و تكامل انسان است، اكنون مناسب است در ادامه بحث‌هايمان مقدارى درباره عوامل سلبى و منفى اين مسير نيز بحث كنيم.

پيش از ورود به اين قسمت از بحث، تذكر دو نكته مفيد است: اولين نكته اين است كه ما بايد توجه داشته باشيم مسير تكامل انسانى بسيار طولانى است و آدمى هر چقدر هم كه براى رسيدن به مقصد نهايى در اين راه تلاش كند كم است. سفرى كه انسان در راه تكامل خويش آغاز مى‌كند تا بدان حد طولانى است كه كسى مانند اميرالمؤمنين(عليه السلام) با آن همه معرفت و عبادتش، از كاستى زاد و توشه در اين سفر اشك مى‌ريزد و فغان و آه سر مى‌دهد! على(عليه السلام) كسى است كه يك ضربت شمشير او از عبادت جن و انس بالاتر بود و با اين حال، شب‌ها را به عبادت مى‌پرداخت و روزها نيز ضمن باغبانى و زراعت و ساير كارهاى روزمرّه‌اش مرتباً مشغول ذكر خدا و قرائت قرآن بود. آن‌گاه اين على با اين عبادت و ذكر و توجهش، به هنگام سحر و پس از ساعت‌ها عبادت و مناجات و ناله به درگاه پروردگار، آه مى‌كشيد و مى‌فرمود:

آه مِنْ قِلَّةِ الزّادِ وَطُولِ الطَّرِيقِ وَبُعدِ السَّفَرِ؛[٢]آه از كمى توشه و درازى راه ودورى سفر!

وقتى على(عليه السلام) اين‌چنين باشد تكليف امثال ما روشن است كه در اين مسير طولانى اگر با نهايت سرعت و شتاب و صرف همه توانمان نيز حركت كنيم معلوم نيست چه مقدار از اين راه را بتوانيم طى كنيم.

[١] اين مباحث در كتابى با عنوان «به سوى تو» به چاپ رسيده است. [٢] نهج البلاغه، ترجمه و شرح فيض الاسلام، كلمات قصار، شماره ٧٤.