رستگاران - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٢٩ - دقتى در برخى مفاهيم قرآنى مورد بحث

كرده است. همچنين واژه «تدسيه» كه در اين آيات آمده است (دسّاها) در جايى به كار مى‌رود كه چيزى زير خاك پنهان شود و به سبب ماندن در زير خاك فاسد گردد.

از اين رو در آيات سوره «شمس» نيز همين استعاره به كار رفته و نفس انسانى به دانه و درختى تشبيه شده كه با رسيدگى مناسب بارور مى‌شود و رشد و تكامل لازم را پيدا مى‌كند، و در صورت عدم رسيدگى فاسد مى‌شود و از بين مى‌رود. البته يك تفاوت اساسى كه در اين‌جا وجود دارد اين است كه رشد و تكامل دانه و درخت غير اختيارى و جبرى است، اما رشد و تكامل انسان ارادى و اختيارى است.

دانه‌اى كه در زمين كاشته مى‌شود، تغييراتى كه در آن پيدا مى‌شود، اعم از مثبت و منفى، در اختيار خودش نيست. اگر آبى از آسمان ببارد و شرايط خاك و ساير مسائل مناسب باشد، دانه مى‌شكافد و رشد مى‌كند و تبديل به هفتاد دانه مى‌شود. به عكس، اگر شرايط مناسب فراهم نشود و، براى مثال، زمين شوره‌زار باشد و يا مواد سمّى بر روى آن ريخته شود، نه تنها رشد نمى‌كند، بلكه همان چه هم كه هست فاسد مى‌شود و از بين مى‌رود.

اما انسان دانه‌اى است كه پس از آن‌كه خداى متعال آن را در عالم هستى كاشت، رشد و ترقى يا فساد و نزول و پوسيدگى‌اش به دست خود او است. آدمى اگر خود بخواهد و اراده كند و از شرايط به درستى استفاده نمايد، رشد مى‌كند و استعدادهايش شكوفا مى‌شود و به كمال مى‌رسد. از سوى ديگر نيز اگر اراده و اختيار خود را در مسيرى نامناسب صرف نمايد و از فرصت‌ها و امكاناتى كه در اختيار او است به درستى استفاده نكند، نه تنها آن ارزش اوّلى خويش را از دست مى‌دهد، كه از حيوانات هم پست‌تر و فروتر مى‌گردد:

وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالإِْنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالاَْنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ؛[١] و در حقيقت بسيارى از جنيان و آدميان را براى دوزخ آفريده‌ايم؛