«علی ان اورد عند الفراغ من الکتاب جملة من الاسانید التی یتوصل بها الی هذه الکتب و الاصول و قد اوردت جملا من الطرق الی هذه المصنّفات و الاصول و لتفصیل ذالک شرح یطول و هو مذکور فی فهارس الشیوخ. فمن اراد وقف علیه من هناک.»[١٩]

الآن که از نوشتن کتاب فارغ شدم و آن را به پایان رساندم، طرق و اسانید خود را به اصول و مصنّفات اصحاب که روایات را از آن‌ها نقل کردم، ذکر می‌نمایم و تنها بخشی از اسناد و طرق به این مصنّفات و اصول را آوردم و تفصیل آن‌که شرح طولانی می‌طلبد، در فهرست‌های شیوخ و اساتید ذکر شده است، علاقه‌مندان می‌توانند تفصیل اسناد را در آن‌جا بیابند؛ بنابراین، کتاب فهرست و مشیخه هر دو مشتمل بر طرق شیخ طوسی به صاحبان اصول و کتب هستند، با این تفاوت که تنها برخی از طرق خود را در مشیخه‌ی تهذیب و استبصار معرّفی کرده و تفصیل آن را به کتاب الفهرست ارجاع داده است.

تعویض سند

بحثی که در این‌جا مطرح شده این است: آیا می‌توان اسناد مختلف شیخ طوسی به یک راوی را که در این کتاب‌ها (تهذیب، استبصار، الفهرست) آمده است، با یکدیگر تعویض نمود و سندی را جایگزین سند دیگر کرد؟

گفتنی است که هدف از این تعویض و جایگزینی؛ جایگزین کردن اسناد معتبر به ‌جای اسناد ضعیف و در نتیجه تصحیح روایات تهذیب و استبصار است. شهید سیّد محمّدباقر صدر در تعریف تعویض سند می‌نویسد:

«دخل و تصرّف در سندی که نکته‌ی ضعفی در آن هست و تبدیل آن به سندی دیگر را تعویض گویند؛ خواه این ضعف در اوّل سند باشد یا به قسمت دوم آن برگردد یا به اعتبار ضعف تمام سند باشد.»[٢٠]

[١٨] . همان، ص٨٨.

[١٩] . الاستبصار، شیخ طوسی، ج٤، ص٣٤٢.

٣. مباحث الاصول، ج٣، ص٢٣٨ .