بر اهل تحقیق پوشیده نیست که این بحث (تعویض سند معتبر به ‌جای سند ضعیف) بر مبنای لزوم نقد اسناد و طرق تهذیب و استبصار مبتنی است؛ ولی بر مبنای عدم لزوم نقد اسناد کتب اربعه، چه به جهت صحّت یا اعتبار تمام احادیث آن‌ها چنان‌که اخباری‌ها عقیده دارند و چه به جهت تیمنی بودن اسناد و طرق مشیخه به ‌خاطر شهرت کتاب‌ها و مصادر شیخ طوسی چنان‌که بعضی از بزرگان از جمله آیت‌الله بروجردی عقیده دارد، این بحث دیگر جای طرح ندارد؛ زیرا بر این مبنا ضعف و قوّت اسناد، در ارزیابی روایات نقشی ندارد.

صور تعویض

برای تعویض سند می‌توان وجوه و صور گوناگونی را فرض کرد؛ از جمله:

الف) تعویض سند تهذیبین با سند فهرست؛

ب) تعویض سند شیخ طوسی با سند نجّاشی؛

ج) تعویض سند شیخ طوسی با سند شیخ صدوق.[٢١]

در این نوشته تنها به توضیح و تفسیر صورت اوّل پرداخته می‌شود و تبیین صورت دوم و سوم را به فرصت دیگر موکول می‌نماییم.

تصحیح اسناد روایات تهذیبین به کمک اسناد فهرست[٢٢]

شناخت اسناد و طرق "شیخ طوسی" به کتب و اصول در الفهرست نقش کاربردی فراوانی در تصحیح و اعتبار بخشی احادیث تهذیب و استبصار دارد که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌شود.

١. مواردی وجود دارد که طریق شیخ در مشیخه ضعیف؛ ولی در فهرست صحیح است، از نمونه‌های آن طریق شیخ به ابن ابی‌عمیر است که به بررسی آن می‌پردازیم.

الف) طریق شیخ به ابن ابی‌عمیر در مشیخه

ابن ابی‌عمیر از راویان معروفی است که روایات بسیاری از وی در کتب اربعه‌ی حدیثی نقل شده است.

نام این راوی حدود ٢١٩٤ مرتبه در اسناد روایات تهذیب و حدود ٩٠٧ مرتبه در اسناد روایات استبصار تکرار شده است، در نتیجه شیخ طوسی با سند خود، احادیث فراوانی را از

[٢١]. رک: القضاء فی فقه الاسلامی، ص٥٢ ـ ٦٥.

[٢٢]. برای اطّلاع بیشتر و تفصیل بحث ر.ک: اصول علم الرجال، ج١، ص١٦٢؛ بازشناسی منابع اصلی، رجال شیعه، ص٢٣٣؛ دانش رجال، ج١، ص٢٢٣؛ مباحث الاصول، ج٣، ص٢٣٨ - ٢٦١؛ القضاء فی فقه الاسلامی، ص٥٢ – ٥٦؛ تحریر المقال فی علم الرجال، ص١٢٩ ـ ١٣٩؛ مجلّه‌ی قضایا الاسلامیة الجدید فی علمی الدرایة و الرجال عند الشهید الصدر.