جهت رسیدن به صحّت یا عدم صحّت احادیث، بررسی سندی فقط یکی از ملاک‌های سنجش و ارزیابی است؛ ولی روش‌های متعددی که در ذیل می‌آید، برای ارزیابی متن حدیث است که آشنایی با آن؛ ما را با روش علمای گذشته، جهت تنقیح روایات آشنا کرده و می‌توان در پژوهش‌های حدیثی از آ‌ن‌ها استفاده کرد.

١ـ موافقت متن روایات با آموزه‌های صریح قرآن

یکی از روش‌های مهمّ پالایش حدیثی، عرضه‌ی روایات بر آیات قرآن است. از پیامبر گرامی اسلام٤ و ائمّه‌ی اطهارG مکرّر چنین توصیه‌ای وارد شده است، شیخ طوسی در این‌باره می فرماید:" از پیامبر اسلام٤ و اهل‌بیتG روایت شده است که "هرگاه از ما حدیثی به‌ شما رسید، آن را بر کتاب خدا عرضه نمایید؛ پس آن را که موافق قرآن بود، بگیرید (بر طبق آن عمل کنید) و آن را که مخالف قرآن بود، کنار بگذارید یا به ما برگردانید (درستی و نادرستی آن را از ما بپرسید).[٢٩٦] در همین زمینه در کتاب الکافی از پیامبر اسلام٤ چنین روایت شده است:

«عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِی عَنِ السَّكُونِی عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِD قَالَ: قَالَ رسول‌الله٤ فَمَا وَافَقَ‌ كِتَابَ‌ اللَّهِ فَخُذُوهُ وَ مَا خَالَفَ كِتَابَ اللَّهِ فَدَعُوهُ.»[٢٩٧]

شیخ طوسیS در دو کتاب تهذیب و استبصار که به نوعی در آن دو درصدد حلّ تعارض و اختلاف بین برخی از اخبار و ترجیح متن صحیح از احادیث است، بارها از این قاعده استفاده کرده است. وی در باب "مَنْ أَحَلَّ اللَّهُ نِكَاحَهُ مِنَ النِّسَاءِ وَ حَرَّمَ مِنْهُنَّ فِی شَرْعِ الْإِسْلَام‌" بعد از بیان دو روایت که متن آن دو؛ با دیگر روایات اختلاف دارد، می‌فرماید: این دو خبر شاذ؛ مخالف ظاهر کتاب خدا است و هر حدیثی که چنین باشد، نباید به آن عمل شود؛[٢٩٨] هم‌چنین در باب "حُكْمِ الْمَرْأَةِ إِذَا قَتَلَتْ رَجُلًا‌" بعد از بیان روایت ابومریم انصاری می‌فرماید:

«این روایت اگر چه در ابواب متعددی از کتاب‌ها بیان شده است؛ ولی مخالف ظاهر کتاب است؛ لذا شایسته است که به آن توجّه نشده و عمل نشود.»[٢٩٩]

[٢٩٦]. تهذیب‌الأحكام، ج٧، ص٢٧٥.

[٢٩٧]. الکافی، ج١، ص٦٩.

[٢٩٨]. تهذیب الاحکام، ج٧، ص ٢٧٥.

[٢٩٩]. الاستبصار، ج٤، ص٢٦٨.