ترجمه تفسیر المیزان

(14) سوره ابراهيم مكى است و 52 آيه دارد

سوره إبراهيم(14) آيات 1 تا 5

ترجمه آيات

بيان آيات خلاصه و برداشتى از آيات سوره ابراهيم

اشاره به عموميت رسالت پيامبر اسلام

وجه جمع بين آياتى كه هدايت مردم را به رسول خدا

لام در جمله لتخرج الناس براى افاده غرض است نه عاقبت

بيان اينكه وجود غرض و مصلحت در افعال خداوند براى رفع نياز يا استكمال نيست

جهات فرق بين اغراض ما بندگان و اغراض خداى سبحان

معناى عزت و عزيز و داراى عزت بودن خداى تعالى

وجه آوردن دو صفت عزيز و حميد و تقدم واژه عزيز بر حميد در جمله إلى صراط العزيز الحميد

وجود دو راه پيشاروى انسان استحباب(انتخاب) دنيا بر آخرت يا استحباب آخرت بر دنيا

معناى اينكه كافران راه خدا را كج مىخواهند(و يبغونها عوجا)

توضيحى در مورد ارسال رسل به لسان قوم خود(ما أرسلنا من رسول إلا بلسان قومه)

مراد از ايام الله در جمله و ذكرهم بأيام الله

بحث روايتى(رواياتى در بيان مراد از ايام الله)

سوره إبراهيم(14) آيات 6 تا 18

ترجمه آيات

بيان آيات

بيان اينكه آيه و إذ تأذن ربكم از سخنان موسى(ع) در ياد آورى ايام الله به بنى اسرائيل است

معناى اين كلام موسى(ع) كه فرمود اگر شما و تمامى اهل زمين كافر شويد خدا غنى و حميد است

شرح معناى آيه أ لم يأتكم نبؤا الذين من قبلكم كه تكذيب انبياء(ع) توسط اقوام پيشين را حكايت مىكند و اقوال مفسرين در معناى اين آيه

توضيح برهانى كه از جمله يدعوكم ليغفر لكم براى اثبات نبوت عامه استفاده مىشود

معناى جمله ليغفر لكم من ذنوبكم و وجوهى كه در مورد حرف من در اين جمله گفته شده است

توضيحى در باره معجزه در بيان جمله فاتوا بسلطان مبين

پاسخ انبياء(ع) در مقابل مكذبان كه گفتند شما چون ما بشر هستيد، و سلطان مبين(معجزه) مطالبه كردند

معناى جمله و ما لنا ألا نتوكل على الله و على الله فليتوكل المتوكلون در گفتگوى انبياء(ع) با مكذبان

توضيح معناى عود در تهديد كفار خطاب به پيامبران(ع) و مؤمنان أو لتعودن في ملتنا

پاسخ خداوند در مقابل تهديد كافران مكذب لنهلكن الظالمين و لنسكننكم الأرض

بحث روايتى(رواياتى در باره شكر نعمت و چند روايت ديگر در ذيل آيات گذشته)

سوره إبراهيم(14) آيات 19 تا 34

ترجمه آيات

بيان آيات

اشاره به معناى حق و بيان اينكه مراد از حق بودن خلقت آسمانها و زمين هدفدار بودن عالم هستى است

بيان جمله إن يشأ يذهبكم و يأت بخلق جديد و پاسخ به يك سؤال در اين مورد

معناى جمله و برزوا لله جميعا

سخن شيطان با پيروان خود، در قيامت

معناى اينكه در قيامت شيطان به اتباع خود مىگويد خدا به شما وعده حق داد و من به شما وعده دادم ولى وفا نكردم

بيان اينكه شيطان بر مردم سلطهاى ندارد و فقط دعوت به گناه مىكند و سلطهاش فرع و نتيجه اجابت دعوت او است

بيزارى جستن شيطان و هر متبوع ديگرى از پيروان خود، در روز قيامت

انسان مختار است و خود مسئول نيك و بد اعمال خويش است

وجوهى كه در مورد تركيب و معناى آيه أ لم تر كيف ضرب الله مثلا كلمة طيبة گفته شده است

موارد اختلاف مفسرين در بيان معنى و مفاد مفردات آيه فوق الذكر

كلمه طيبهاى كه به شجره طيبه مثل زده شده اعتقادات قلبى صحيح(توحيد) است كه اخلاق حسنه و عمل صالح فروع و شاخههايش مىباشند

مقصود از كلمه خبيثه كه به شجره خبيثه تشبيه شده شرك به خدا است

آغاز و ادامه هدايت مؤمنين از ناحيه خداوند است(يثبت الله الذين آمنوا بالقول الثابت

چند معناى ديگر كه براى آيه يثبت الله الذين آمنوا ذكر كردهاند

حكايت حال سردمداران و بزرگان ضلالت و ظلم كه كفران نعمت كرده مردم خود را به هلاكت كشاندند

انگيزه اصلى مشركين در شرك ورزيدن به عمد و اختيار

وجه جمع بين دو آيهاى كه يكى وجود دوستى را در قيامت اثبات و ديگرى نفى مىكند

استدلال بر اختصاص ربوبيت براى خدا به اختصاص تدبير عام موجودات به او

معناى سخر لكم الفلك و سخر لكم الأنهار

معناى سؤال و توضيح مراد از جمله آتاكم من كل ما سألتموه خداوند از تمام آنچه از او خواستيد به شما داد

توضيحى در باره اينكه نعمتهاى الهى قابل شمارش نيست(و إن تعدوا نعمت الله لا تحصوها)

بحث روايتى رواياتى در باره مراد از كلمه طيبه و كلمه خبيثه در آيه مثلا كلمة طيبة كشجرة طيبة

نقل ورد سخن آلوسى كه در روايتى كه بنا بر آن مراد از شجره خبيثه بنى اميهاند مناقشه كرده

چند روايت در مورد سؤال قبر و تطبيق آيه يثبت الله الذين آمنوا بر آن

چند روايت در تطبيق آيه الذين بدلوا نعمة الله كفرا بر بنى اميه و بنى مغيره

روايتى در اين باره كه اظهار عجز از شكر نعمتهاى الهى شكر است

سوره إبراهيم(14) آيات 35 تا 41

ترجمه آيات

بيان آيات انعام به فرزندان ابراهيم(ع)، نمونهاى ديگر از انعامهاى خداى عزيز و حميد

استظهار اينكه ابراهيم(ع) دو بار از خداوند براى مكه امنيت طلبيده است

امنيتى كه ابراهيم(ع) براى مكه خواست امنيت تشريعى بوده است

توضيحى در مورد اينكه آن جناب از خدا خواست او و فرزندانش را از بت پرستى دور بدارد و اجنبني و بني أن نعبد الأصنام

مقصود از بنى كه ابراهيم(ع) براى خود و آنان دورى از پرستش بتها را درخواست نمود

مراد از تبعيت در جمله فمن تبعني فإنه مني پيروى هم در اعتقاد و هم در عمل است

ابراهيم(ع) پيروى و تبعيت را ملاك انتساب افراد به خود دانسته است

بىپايگى اشكالاتى كه در باره دعاى ابراهيم(ع) مطرح شده و از آن جمله اينكه گفتهاند چگونه آن جناب دعاى غير مستجاب كرده و براى همه فرزندان خود دورى از شرك را خواسته است؟

ضعف وجوهى كه در جواب به اين سؤال كه چگونه ابراهيم(ع) با اينكه معصوم بوده درخواست دورى از شرك را كرده است؟ گفته شده است

نقل و رد وجوهى كه در پاسخ به اين شبهه كه چرا ابراهيم(ع) براى مشركين طلب مغفرت نموده؟ گفتهاند

دعاى ابراهيم(ع) كه عرض كرد ربنا إني أسكنت بعد از بناى كعبه و ساخته و آباد شدن مكه بوده است

اشاره به اينكه اعمال از جهت احتياج به اذن و مشيت خدا هستند به خدا و از جهت تصدى و صدور مستند به عامل است

دعاى ابراهيم(ع) براى پدر و مادرش در اواخر عمر دلالت مىكند بر اينكه آزر پدر ابراهيم نبوده است

بحث روايتى(رواياتى در ذيل آياتى كه دعاى ابراهيم(ع) را حكايت مىكنند)

سوره إبراهيم(14) آيات 42 تا 52

ترجمه آيات

بيان آيات

افراد مؤمن هرگز به عذاب استيصال و انقراض مبتلا نمىشوند با عذاب انقراض شرك ريشه كن مىشود و أن الأرض يرثها عبادي الصالحون

معناى اينكه مكر ظالمان نزد خدا است هر چند مكرشان از جا كننده كوهها باشد

و انگيزه و غايت آن(إن الله عزيز ذو انتقام)

گفتارى در معناى انتقام خدا

بيان آيات

وجوهى كه در معناى مبدل شدن زمين و آسمانها ذكر شده است(يوم تبدل الأرض غير الأرض و السماوات)

معناى بروز و ظهور خلق براى خداوند در روز قيامت(و برزوا لله الواحد القهار)

پاداش و كيفر هر نفس همان كردههاى نيك و بد خود او است

بحث روايتى(رواياتى در باره تبديل زمين در قيامت در ذيل آيه يوم تبدل الأرض غير الأرض

(15) سوره حجر مكى است و 99 آيه دارد

سوره الحجر(15) آيات 1 تا 9

ترجمه آيات

بيان آيات مفاد كلى سوره مباركه حجر

آرزوى داشتن ايمان توسط كفار(ربما يود الذين كفروا لو كانوا مسلمين) مربوط به بعد از مرگ است

وجه و سبب اينكه مشركين از رسول الله

معناى آيه ما ننزل الملائكة إلا بالحق و بيان اينكه نزول ملائكه و ظهور عالم ايشان، در دنيا كه دار اختيار و امتحان و محل التباس حق به باطل است تحقق نمىپذيرد

معناى آيه إنا نحن نزلنا الذكر و إنا له لحافظون و دلالت آن بر مصونيت قرآن از تحريف و تصرف

بحث روايتى(رواياتى در مورد خروج موحدان عاصى از جهنم و بقاء كافران در آن در ذيل آيه ربما يود

گفتارى در چند فصل در مصونيت قرآن از تحريف

فصل اول در بيان اينكه قرآن عصر حاضر همان قرآن نازل بر پيامبر اسلام

فصل دوم رواياتى كه بر عدم وقوع تحريف و تصرف در قرآن دلالت دارند

فصل سوم ادله و وجوهى كه براى اثبات عدم وقوع زياده و وقوع نقص و تغيير در قرآن بدانها استناد شده است

بيان ضعف استدلال به اجماع براى اثبات عدم وقوع تحريف قرآن به زياد شدن در آن

ضعف و قصور روايات دال بر وقوع تحريف در قرآن از نظر سند و دلالت

دسيسه و جعل روايات دال بر تحريف توسط دشمنان قرآن و لوازم و محذورات مهم مترتب بر قبول اين روايت

روايات تحريف بر فرض صحت سند نيز به لحاظ مخالف بودن با دلالت قطعى قرآن بر عدم تحريف، در مظنه جعل و اسناد كذب بوده و مردودند

پاسخ به دو دليل ديگر قائلين به تحريف استبعاد عقلى عدم تحريف و روايتى در باره مصحف على

حوادث واقعه در امت اسلام مانند حوادثى است كه در بنى اسرائيل رخ داده

فصل چهارم در باره جمع و تاليف قرآن و جمع بين رواياتى كه برخى بر جمع قرآن در زمان پيامبر

فصل پنجم گرد آورى مصاحف مختلف و جمع و تدوين قرآن بر اساس يك قرائت در زمان عثمان

فصل ششم آنچه از روايات مربوط به جمع و تاليف قرآن استفاده مىشود

دلالت روايات مربوط به جمع قرآن بر عدم تحريف و بيان اينكه قرآن خود عمدهترين دليل بر اينست كه كلام خدا است و تحريف نشده

ترتيب سوره قرآن در جمع اول و دوم كار صحابه بوده است

ترتيب آيات قرآن نيز توقيفى نبوده و بدون دخالت صحابه انجام نشده است

بررسى و نقد سخن كسانى كه قائلند به اينكه ترتيب آيات قرآنى توقيفى بوده و به دستور پيامبر

فصل هفتم رد روايات انساء كه از طرق عامه وارد شده و بر منسوخ التلاوه شدن پارهاى از آيات وحى دلالت مىكنند

سوره الحجر(15) آيات 10 تا 15

ترجمه آيات

بيان آيات تسليت و دلگرمى دادن به پيامبر

معناى جمله كذلك نسلكه في قلوب المجرمين

وجه اينكه در مقام بيان شدت عناد و مرض قلبى كفار فرمود اگر درى به آسمان به رويشان بگشاييم - ايمان نياورده - مىگويند ما جادو شدهايم

سوره الحجر(15) آيات 16 تا 25

ترجمه آيات

بيان آيات عنايت به بيان آوردن زيبايى و زينت آسمان به نجوم و كواكب، در موارد مختلف قرآن

معناى موزون و مراد از جمله أنبتنا فيها من كل شيء موزون

مقصود از من لستم له برازقين در آيه و جعلنا لكم فيها معايش و من لستم له برازقين

وجوه و اقوال مختلف مفسرين در معناى شىء ، خزائن و قدر معلوم و مراد آيه شريفه و إن من شيء إلا عندنا خزائنه و ما ننزله إلا بقدر معلوم

معناى ژرفى كه از تدبر در اين آيه شريفه و آيات ديگر راجع به قدر و تقدير در خلق و ايجاد به دست مىآيد

نظام خلقت بدون موت و حيات نظامى تام و حكيمانه نمىبود

بحث روايتى(رواياتى در باره استراق سمع شياطين و رجم آنها با نجوم و در ذيل آيه إن من شيء إلا عندنا خزائنه و )

سوره الحجر(15) آيات 26 تا 48

ترجمه آيات

بيان آيات

معناى خلقت انسان از صلصال من حمإ مسنون

توضيحاتى در باره معناى لغوى جن ، مراد از جن - در مقابل انس - جن و جان

معناى كلمه بشر و نكتهاى كه در التفات از تكلم به غيب در آيه و إذ قال ربك هست

معناى سويته و نفخت فيه من روحي و توضيحى در مورد رابطه بين روح و بدن

معناى كلمه بشر و نكتهاى كه در التفات از تكلم به غيب در آيه و إذ قال ربك هست

توضيح مفاد لعن بر شيطان به نحو مطلق در عليك اللعنة و لعن بر او با اضافه لعن به خدا در عليك لعنتي

وجه تقييد و تحديد لعنت بر شيطان تا روز جزا در إن عليك اللعنة إلى يوم الدين

ملائكه مامور به سجده(تواضع و خدمت) بر نوع بشر بودند و ابليس با اباء از سجده بر آدم، از خضوع در برابر نوع بشر استنكاف ورزيد

بيان اينكه يوم الوقت المعلوم كه خدا تا آن روز به شيطان مهلت داده روز قيامت نيست بلكه روزى است كه جز خدا كسى پرستش نمىشود و بساط كفر و فسوق برچيده مىشود

معناى جمله رب بما أغويتني و توضيح در مورد اسناد اغواء به خدا و بيان اينكه مقصود از اغواى خداوند شيطان را، اغواى مجازاتى است نه ابتدايى

وجوهى كه مفسران براى توجيه حمل جمله بما أغويتني بر اضلال ابتدايى خدا ذكر كردهاند

غفلت اين مفسران از اينكه دنيا دار امتحان است و وجود داعى به شر و داعى به خير لازمه امتحان و تميز خبيث از طيب است

معناى جمله لأزينن لهم في الأرض و دلالت آن بر اينكه زمين ظرف اغواى شيطان است و آدم در خوردن از شجره ممنوعه، از امر ارشادى سرپيچى كرده بوده است نه از امر مولوى

مراد از عباد مخلصين كه از اغواى شيطان مصون هستند

معناى بر خدا بودن راه شيطان(هذا صراط علي مستقيم) اينست كه اغواء و اضلال شيطان نيز خارج از حيطه قدرت و حكم و قضاى خدا نيست

آيه إن عبادي ليس لك عليهم سلطان متضمن سه جواب به ابليس است

ابليس در اغواء عباد مستقل نبوده اغواى او مجازات غاوين بوده و مستند به سلطنت الهى است

بيان اينكه اثبات سلطنت و ولايت براى ابليس، با سلطنت مطلقه خدا و با عدالت او منافات ندارد

معناى اينكه جهنم هفت در دارد لها سبعة أبواب

متقين در آيه إن المتقين في جنات اعم از مخلصين در آيه إلا عبادك منهم المخلصين است

رد و ابطال سخن فخر رازى كه گفته است مراد از متقين كسانى است كه از شرك بپرهيزند و بيان اينكه تسميه به وصف متقين در مورد دارايان ملكه پرهيز از محرمات الهى صادق است

قضاهاى رانده شده قضاهاى رانده شدهاى كه در قرآن حكايت شده است

بحث روايتى رواياتى در باره نفخ روح در كالبد آدم

چند روايت در باره وقت يوم معلوم در آيه فإنك من المنظرين إلى يوم الوقت المعلوم

رواياتى در بيان مراد از درهاى جهنم در ذيل جمله لها سبعة أبواب

چند روايت در تفسير و بيان مراد جمله إخوانا على سرر متقابلين و تطبيق آن بر عدهاى توسط راويان

سوره الحجر(15) آيات 49 تا 84

ترجمه آيات

بيان آيات اشاره به ارتباط آيات متضمن داستان بشارت ابراهيم(ع) به فرزند دار شدن و داستان قوم لوط، با آيات قبل

سبب اينكه نبايد از غفران و رحمت الهى مايوس و از عذاب و مكر او دل آسوده بود اين است كه هيچ مانعى جلوگيرى و محدود كننده اراده و مشيت خدا نيست

تعجب ابراهيم(ع) از بشارت داده شدن به فرزند، بر اساس استبعاد عادى بوده است بيان آيات مربوط به وارد شدن فرشتگان به صورت آدمى بر ابراهيم(ع) و گفتگوى بين ميهمانان و آن حضرت

معناى غابر و مراد از اينكه همسر لوط از غابرين بوده است

وارد شدن ملائكه بر لوط

توضيحى در مورد اصحاب ايكه و اصحاب حجر

بحث روايتى(چند روايت در ذيل برخى از آيات گذشته)

سوره الحجر(15) آيات 85 تا 99

ترجمه آيات

بيان آيات

معناى اينكه فرمود و ما خلقنا السماوات و الأرض و ما بينهما إلا بالحق و بيان وهن استدلال هر يك از قائلين به جبر و تفويض به اين آيه شريفه براى اثبات مراد خود

معناى صفح و فرق آن با عفو و مفاد جمله فاصفح الصفح الجميل

بيان اينكه مراد از سبعا من المثاني سوره حمد است و اشاره به وجوهى كه در باره اين تعبير گفته شده است

چهار دستور به رسول الله

معناى آيه كما أنزلنا على المقتسمين و بيان مقصود از مقتسمين و وجه تسميه آنان به اين نام

دستور علنى كردن دعوت به پيامبر

توضيح اينكه مراد از يقين در آيه و اعبد ربك حتى يأتيك اليقين مرگ است

بحث روايتى رواياتى در توضيح معناى فاصفح الصفح الجميل و سبع مثانى و مراد از مقتسمين

چند روايت در باره علنى شدن دعوت پيامبر

بحث فلسفى در چگونگى تكليف و دوام آن

(16) سوره نحل مكى است و 128 آيه دارد

سوره النحل(16) آيات 1 تا 21

ترجمه آيات

بيان آيات مفاد كلى سوره نحل و بيان اينكه آيات صدر سوره در مدينه و آيات ذيل آن در مكه نازل شده است

مراد از امر خدا و معناى أتى أمر الله فلا تستعجلوه و وجوهى كه در اين باره گفته شده است

اشاره به آنچه كه از آيات قرآنى در باره حقيقت روح استفاده مىشود و بيان معناى آيه ينزل الملائكة بالروح من أمره

وجوه مختلفى كه مفسران در پيرامون معناى آيه فوق ذكر كردهاند

منوط شدن انزال ملائكه بر پيامبران به مشيت خدا، به معناى انتخاب و برگزيدن رسولان بدون مرجح و لياقت و استعداد نيست

اشاره به رابطه بين عقيده و عمل و بيان اينكه پيامبران هم در صدد اصلاح عقائد بودهاند و هم اعمال و انذار ايشان دو مرحله داشته است أنه لا إله إلا أنا و فاتقون

خلقت و ايجاد موجودات(آيات) دليل بر الوهيت و نعمت بودن(به كار آمدن هر موجود براى موجود ديگر) دليل بر ربوبيت و تدبير خداى تعالى است

غرض از ذكر اينكه خلقت انسان از نطفهاى ناچيز است بيان بىشرمى و وقاحت بشر است

بر خدا است كه قصد سبيل(راه هدايت) را معين و روشن كند(و على الله قصد السبيل )

بيان اينكه راه ضلالت در حقيقت راه نيست و امرى عدمى است و بحث معتزله و اشاعره در جواز يا عدم جواز اسناد خلق آن به خداوند بىمورد است

اركان سه گانه الوهيت و ربوبيت خالق بودن، منعم بودن و عالم بودن به درون و برون انسان

بيان نكتهاى كه در تعليل و إن تعدوا نعمة الله لا تحصوها به إن الله لغفور رحيم وجود دارد و اشاره به ارتباط بين مفهوم نعمت با رحمت و مغفرت

بحث روايتى

روايتى كه دلالت مىكند به اينكه پيش از هجرت نيز در ميان مسلمين عدهاى منافق بودهاند

عدم دلالت چند روايتى كه برخى از علماء با استشهاد به آنها گفتهاند امر خدا در أتى أمر الله فلا تستعجلوه قيامت است، بر مدعايشان

روايتى كه در آن أتى أمر الله به ظهور مهدى

دو روايت در تطبيق جمله و بالنجم هم يهتدون بر ائمه اهل بيت

سوره النحل(16) آيات 22 تا 40

ترجمه آيات

بيان آيات

اعتقاد به معاد لازمه توحيد كامل است

بيان اينكه گمراه كنندگان همانند بار گناهان ناشى از اضلالشان را بر دوش مىكشند

وجه جمع بين آيه ليحملوا أوزارهم و من أوزار الذين يضلونهم بغير علم با آياتى مانند لا تزر وازرة وزر أخرى

مقصود از كسانى كه علم داده شدهاند در آيه قال الذين أوتوا العلم معصومين

معناى آيه قيل للذين اتقوا ما ذا أنزل ربكم قالوا خيرا و مراد از للذين اتقوا

معناى طيب و طاهر و مقصود از طيب بودن متقين در حال توفى و مرگ

اشكالى كه بر جمله لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شيء كرده و گفتهاند امر عدمى(عبادت نكردن) متعلق مشيت قرار نمىگيرد و جواب آن

تقرير و تبيين استدلال مشركين براى بت پرستى خود به اينكه اگر مشيت خدا بر ترك بت پرستى تعلق گرفته بود ما بت نمىپرستيديم

پاسخ به دليل مشركين تنها وظيفه پيامبران بلاغ مبين است و مشيت خدا بر هدايت انسان مشيت تشريعى و بسته به اختيار انسان است نه تكوينى و خارج از اختيار

اشاره به اينكه همه امتها به دو طايفه هدايت يافته و گمراه منقسم بودهاند و بيان اينكه هدايت خدا پاداش احسان در عمل، و اضلال خدا مجازات ضلالت خود عبد است

توضيح اينكه ضلالت امر عدمى است و نمىتوان گفت خدا آن را ايجاد كرده است

عدم صحت استفادههايى كه هر يك از جبريون و مفوضه خواستهاند در جهت اثبات مذهب خود از استدلال مشركين بكنند

در قيامت ياورانى هستند كه مشركين از يارى آنها بهرهمند نمىشوند

اينكه در روز قيامت حق و حقيقت در موارد اختلاف در معارف دينى به عيان روشن مىشود از معرفات قيامت است

اشاره به تعابير مختلف از ايجاد خداى تعالى به قول، كلمه، امر، اراده و قضاى خدا و بيانى در باره عدم تخلف اشياء از امر خدا(أن نقول له كن فيكون)

بحث روايتى

روايتى در باره سلطنت و قدرت نامحدود خدا

(رواياتى در ذيل الذين أوتوا العلم ، قالوا خيرا ، قالوا أساطير - الأولين و )

سوره النحل(16) آيات 41 تا 64

ترجمه آيات

بيان آيات

مقصود از حسنه در دنيا كه خداوند به مهاجرين وعده داده مجتمع صالح اسلامي است

توصيف مهاجرين به دو صفت صبر و توكل به جهت دخالت اين دو صفت در رسيدن به حسنه در دنيا است

مفاد آيه و ما أرسلنا من قبلك إلا رجالا حصر رسالت در بشر عادى است

معنا و موارد استعمال كلمه ذكر

مراد از اهل ذكر در فسئلوا أهل الذكر و اينكه مخاطبين اين خطاب كيانند

معنا و مفاد آيه و أنزلنا إليك الذكر لتبين للناس ما نزل إليهم و وجوهى كه مفسرين در تفسير آن گفتهاند

حجت بودن بيانات رسول الله و عترت او(ائمه) عليهم الصلاة و السلام

انذار و تهديد مشركين كه از در مكر به خدا و پيامبرانش گناه مىكردند(مكروا السيئات)

مراد از اخذ در تقلب و اخذ بر تخوف كه مشركين بدان تهديد شدهاند

گردش سايه اشياء نشانه خضوع و سجود موجودات در برابر خدا است

سجده جنبندگان آسمانها و زمين براى خدا به معناى خضوع و تذلل آنان در برابر خدا است

معنا و موارد استعمال تكبر و استكبار و توضيحى در باره استكبار در مقابل مخلوق و در مقابل خالق(به حسب ذات و به حسب عمل)

غافل نبودن از خدا و خوف از مقام الوهيت او عدم استكبار ذاتى و انجام دادن آنچه به ايشان امر مىشود عدم استكبار عملى ملائكه در برابر خداى سبحان است

رد استدلال برخى به آيه يخافون ربهم براى قول به اينكه ملائكه مكلف بوده خوف و رجا دارند و افضل از بشر هستند

مقصود از جمله لا تتخذوا إلهين اثنين و معنايى كه از نهى از دو خدا گرفتن استفاده مىشود

لازمه مالكيت مطلقه خدا اينست كه فقط او معبود و دين دائما از او باشد(له الدين واصبا)

در تنگناها و شدائد، اميد بستن به مسبب الاسباب و دست به دامان او شدن فطرى انسان است

توضيح اينكه كفران نعمت غايت و غرض شرك ورزيدن مشركين است

مقصود از اينكه مشركين بخشى از روزى خود را نصيب لما لا يعلمون قرار مىدهند

منشا و سبب اينكه مشركين ملائكه را مؤنث و دختران خدا مىدانستند

معناى جمله و لهم ما يشتهون و گفتگويى كه در اين مورد شده است

حكايت دختركى مشركين و نكوهش آن

بيان اينكه منشا و انگيزه نكوكارى و صفات حسنه، ايمان به آخرت و ريشه گناه كارى و هر مثل(صفت) سويى، ايمان نداشتن به آخرت و استخفاف امر حساب است

منزه بودن خداى تعالى از هر قبيح عقلى و طبعى و از اتصاف به صفات ممكنات و دارا بودن او بالاترين و بهترين امثال و اسماء را(و لله المثل الأعلى)

معناى اينكه فرمود اگر خدا مردم را به ظلمشان اخذ كند دابهاى روى زمين نخواهد ماند و بيان ضعف استدلال به اين آيه براى قول به معصوم نبودن انبياء(ع)

مراد از امم و اليوم در آيه تالله لقد أرسلنا إلى أمم من قبلك

بحث روايتى رواياتى كه در آنها اهل ذكر در جمله فسئلوا أهل الذكر به اهل بيت

بيان اينكه با توجه به سياق آيات مراد از اهل ذكر اهل كتاب است و با قطع نظر از خصوص آيه مراد اهل بيت

چند روايت در معناى فسئلوا أهل الذكر ، أ فأمن الذين مكروا ، له الدين واصبا و لله المثل الأعلى

سوره النحل(16) آيات 65 تا 77

ترجمه آيات

بيان آيات

اشاره به اينكه مقتضاى عقل اينست كه آنچه را كه احتمال مىدهد حق باشد گوش كرده اتباع احسن كند(إن في ذلك لآية لقوم يسمعون)

معناى اينكه فرمود شير خالص را از ميان فضولات شكم و خون به شما نوشانيديم

عدم دلالت جمله تتخذون منه سكرا و رزقا حسنا بر مباح بودن مسكرات

بيان اينكه بين جمله تتخذون منه سكرا و آيات تحريم خمر منافاتى نبوده، آيات تحريم ناسخ آن نيستند و وجوهى كه براى رفع منافات گفته شده بىمورد است

معنا و موارد استعمال كلمه وحى

ايحائات و الهامات خداى سبحان به زنبور عسل

معناى جمله فما الذين فضلوا برادي رزقهم على ما ملكت أيمانهم

وجوه ديگرى كه در معناى آيه فوق گفته شده است

ذكر نعمت داشتن فرزندان و نوادگان

وجوهى كه در معناى جمله ما لا يملك لهم رزقا من السماوات و الأرض شيئا گفته شده است

مراد از مثل زدن براى خدا كه از آن نهى فرموده است(فلا تضربوا لله الأمثال)

مثلى براى اثبات توحيد ربوبى با استناد به وحدت منعم

اقامه حجت بر توحيد و اشاره به مساله نبوت و با ذكر مثلى متضمن مقايسه بين مردى گنگ و سربار و مردى كه به عدالت امر مىكند و بر صراط مستقيم است

چند وجه ديگر در تفسير آيه و ضرب الله مثلا رجلين گفته شده است

معناى غيب و شهادت و مراد از غيب آسمانها و زمين در و لله غيب السماوات و الأرض

بيان اينكه قيامت از غيبهاى سماوات و ارض است

مفاد اينكه فرمود امر ساعت(قيامت) مانند چشم بر هم زدن يا نزديكتر از آنست

شرحى در مورد اينكه قدرت الهى به طور مساوى به موجودات تعلق مىگيرد و سختى و آسانى و دورى و نزديكى در مقدورات الهى مطرح نيست

نكاتى كه از آيه و لله غيب السماوات و الأرض استفاده مىشود و بيان ضعف قول مفسرين به اينكه مراد علم به غيب آسمانها و زمين است

بحث روايتى

چند روايت در تطبيق آيه و أوحى ربك إلى النحل بر پيامبر و اهل بيت او

رواياتى در معناى حفدة و در تطبيق جمله من يأمر بالعدل بر امير المؤمنين و ائمه

سوره النحل(16) آيات 78 تا 89

ترجمه آيات

بيان آيات

در آيه و الله أخرجكم من بطون أمهاتكم لا تعلمون شيئا علم حصولى انسان در بدو تولد نفى شده است

سبب حقيقى پرواز مرغان در هوا خداى تعالى است و اسباب طبيعى منتهى به مسبب الاسباب مىشوند

ذكر نعمت خانه، پوست و پشم و كرك و موى حيوانات و

ذكر نعمت وجود تبعى سايه - با اينكه امرى عدمى است - و وجه اينكه در باره سرابيل فرمود شما را از گرما نگه مىدارد و حفظ از سرما را ذكر نكرد

معناى آيه يعرفون نعمت الله ثم ينكرونها و أكثرهم الكافرون و وجوهى كه در باره علت اينكه اكثر كفار كافر خوانده شدهاند و نه همه آنان گفته شده است

مؤمن از تنعم به هر نعمتى از دو نعمت جسمانى(بهره مادى) و روحانى(معرفت منعم) بهرهمند است

مراد از اينكه در قيامت از هر امتى شهيدى مبعوث مىگردد

قيامت روز پاداش و كيفر است نه روز عمل و راهى به بازگشت از آن به حيات دنيوى نيست

در عذاب ظالمان در آخرت تخفيف و تاخيرى نيست

در قيامت مشركين علاوه بر علم پيدا كردن به اينكه خدا حق مبين است در برابر او تسليم و به او ايمان مىآوردند، ايمانى اضطرارى و بى نتيجه

كافران مفسد عذابى بيش از ديگر كفار خواهند داشت

تفصيلى در مورد شهادت(گواهى دادن)، شهيد و شهداء و بررسى و بيان وجه جمع بين مفاد آيات مختلف در اين باره

معناى اينكه قرآن بيان كننده همه چيز است(تبيانا لكل شيء)

بحث روايتى رواياتى در ذيل آيه يعرفون نعمت الله ثم ينكرونها و جئنا بك شهيدا على هؤلاء

چند روايت در ذيل جمله تبيانا لكل شيء

سوره النحل(16) آيات 90 تا 105

ترجمه آيات

بيان آيات

اشاره به اهتمام شديد در اسلام به اصلاح وضع جامعه

اشاره به معنا و اقسام دو گانه عدل(فردى و اجتماعى) و بيان اينكه امر به عدل در إن الله يأمر بالعدل و الإحسان امر به عدالت اجتماعى است

امر به احسان در إن الله يأمر بالعدل و الإحسان احسان نسبت به ديگران است و امر به إيتاء ذي القربى امر به احسان به خويشاوندان است

نهى از فحشاء و منكر و بغى در واقع امر به حفظ وحدت در مجتمع است

سبب شناعت شكستن قسم

تمثيل نقض عهد به پنبه كردن خود رشته

انسان مسئول است و اضلال خدا ابتدايى نيست و فرع بر ضلالت شخص گمراه است

نهى مستقل از اينكه قسم وسيله خدعه و دغلكارى قرار داده شود

مقصود از اينكه فرمود صابران را پاداش مىدهيم بأحسن ما كانوا يعملون

حيات طيبهاى كه خداوند به زن و مرد نكو كردار وعده داده است حياتى حقيقى و جديد است كه مرتبهاى بالا و والا از حيات عمومى و داراى آثارى مهم مىباشد

وجوهى ديگر كه در باره مراد از حيات طيبه گفته شده است

مراد از استعاذه به خدا از شيطان، پناه جستن قلبى است

استعاذه به خدا و توكل بر خدا است و ايمان و توكل دو ملاك صدق عبوديت هستند و فرد متصف به آن دو خارج از سلطه شيطان است

اشاره به مساله نسخ و حكمت آن و پاسخ به خرده گيرى مشركين در آيه شريفه و إذا بدلنا آية مكان آية

توضيحى در مورد اينكه با نزول آيات ناسخ خداوند ايمان مؤمنين را تثبيت مىكند

شرح و تفصيل جواب خداى سبحان به افتراى مشركين به رسول خدا

بحث روايتى رواياتى در ذيل آيه إن الله يأمر بالعدل و الإحسان و بيان مراد از عدل و احسان

دو روايت در ذيل آيه من عمل صالحا من ذكر أو أنثى و هو مؤمن فلنحيينه حياة طيبة

رواياتى در ذيل آيه يقولون إنما يعلمه بشر و اينكه شخص غير عربى كه مشركين مىگفتند به پيامبر

مؤمن هرگز دروغ نمىگويد

سوره النحل(16) آيات 106 تا 111

ترجمه آيات

بيان آيات تهديد شديد عليه كفارى كه بعد از ايمان آوردن كافر و مرتد شدند

معناى مهر زدن خدا بر دلها و گوشها و ديدگان كفار

وعده جميل به مهاجرانى كه جهاد نموده صبورى كردند

در قيامت هر كس به فكر خود بوده و از خود دفاع مىكند، دفاعى بىثمر كه آثار اعمال در دنيا را تغيير نمىدهد

بحث روايتى(رواياتى در باره تقيه در ذيل آيه إلا من أكره و نزول آن در باره عمار ياسر و )

سوره النحل(16) آيات 112 تا 128

ترجمه آيات

بيان آيات

مثلى متضمن هشدار نسبت به كفران نعمت و زنهار از عذاب مترتب بر آن

نكاتى كه از آيه فكلوا مما رزقكم الله حلالا طيبا استفاده مىشود

در عرف و اصطلاح قرآن دين همان سنت لازم الاتباع در زندگى است و هر بدعتى در آن افتراء بر خدا شمرده مىشود

تحريم طيبات براى بنى اسرائيل ناشى از ظلم خودشان و عقوبت خدا در برابر عصيان آنان بوده است

بيان مراد از اينكه ابراهيم(ع) يك امت بود و ذكر اوصاف او كه آثار تدين به دين حنيف او است

معناى آيه إنما جعل السبت على الذين اختلفوا فيه و مقصود از اختلاف يهود در سبت و وجوهى كه در اين باره گفته شده است

معناى حكمت ، موعظه و مجادله و مراد از موعظه حسنه و جدال بالتى هى احسن در آيه ادع إلى سبيل ربك بالحكمة و الموعظة الحسنة و جادلهم بالتي هي أحسن

ضعف سخن بعضى از مفسرين در باره وجه ترتيب در ذكر حكمت و موعظه و جدال در آيه شريفه

فضيليت صبر آزار مشركين و امر به پيامبر

بحث روايتى(رواياتى در ذيل آيات ضرب الله مثلا ، إن إبراهيم كان أمة ، ادع إلى سبيل ربك و إن عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم

ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ٤٤٨ - رواياتى در معناى حفدة و در تطبيق جمله من يأمر بالعدل بر امير المؤمنين و ائمه

مقصود على بن ابى طالب (ع) است، اوست كه بر صراط مستقيم است‌[١].

مؤلف: اين دو روايت از باب جرى، يعنى تطبيق مصداقى بر كلى است، و همانطور كه در بيان گذشته گفتيم از باب بيان سبب نزول نيست.

و همچنين آن رواياتى كه از طرق اهل سنت در ذيل‌(ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً) وارد شده كه يكى‌[٢] آن را در باره هشام بن عمرو دانسته كه سرى و جهرى انفاق مى‌نموده و غلامش ابى الجوزاء او را نهى مى‌كرده است، و ديگرى‌[٣] آن را در باره عثمان بن عفان و غلامش دانسته، و همچنين رواياتى كه در ذيل جمله‌(ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ) وارد شده كه مقصود از ابكم، ابى بن خلف، و مراد از كسى كه امر به عدل مى‌كرده حمزه و عثمان بن مظعون است، و همچنين رواياتى كه وارد شده در اينكه ابكم هاشم بن عمر بن حارث قرشى است، كه مردى بى خير بود و با رسول خدا ٦ دشمنى مى‌كرد، و نيز آن رواياتى كه دارد: ابكم، ابو جهل، و آمر به عدل عمار بوده، و آن رواياتى كه آمر به عدل را عثمان بن عفان، و ابكم را مولاى كافر او اسيد بن ابى العيص دانسته، و نيز روايت ديگرى كه در اين مقوله رسيده همه از باب تطبيق مصداق بر كلى است.

[١] تفسير برهان، ج ٢، ص ٣٧٧، ح ٢.

[٢] الدر المنثور، ج ٤، ص ١٢٥.

[٣] حاشيه تفسيرى طبرى، ج ١٤، ص ١٠٠.