را زنده مى‌دارد صحيح نيست، براى اينكه ما مكرر گفته‌ايم كه طريق تشخيص مصاديق كلمات قرآنى رجوع به ساير موارد قرآن است، مواردى كه صلاحيت تفسير دارند، نه رجوع به عرف و آنچه را كه عرف مصاديق الفاظ مى‌داند.

و آنچه از ساير موارد قرآن به دست مى‌آيد اين است كه: روح، خود مخلوقى از مخلوقات خداست و حقيقت واحدى است كه داراى مراتب و درجات مختلفى است، يك درجه از آن در حيوان و در غير مؤمنين از انسانها است، و درجه بالاتر آن در افراد مؤمن انسانها است، هم چنان كه فرمود:(وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ)[١] و يك درجه ديگر آن روحى است كه انبياء و رسل، بوسيله آن تاييد مى‌شوند، و در آن باره فرمود:(وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ)[٢] و نيز فرمود:(وَ كَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا)[٣] كه ان شاء اللَّه تفصيل اين جريان بعدا خواهد آمد.

اين، آن مطلبى است كه از آيات كريمه قرآن استفاده مى‌شود، و اما بحث از اينكه اطلاق كردن لفظ روح بر اين معنا آيا اطلاق حقيقى است يا مجازى و دقت در اينكه آيا در صورت مجاز بودن از باب استعاره تصريحى است و يا استعاره به كنايه است، و يا جمله‌(بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ) از قبيل تشبيه و به منظور ذكر مشبه و تصريح به اسم آنست،- كه البته اين احتمال بنا بر بيانيه بودن من درست است هم چنان كه در آيه‌(حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ)[٤] تصريح كرده‌اند بر اينكه از باب تشبيه و به منظور تصريح به مشبه در متن كلام است، ابحاثى است ادبى كه جنبه فنى دارد، ولى در پى بردن به حقايق، اثر چندانى نمى‌بخشد.

بعضى‌[٥] ديگر گفته‌اند: حرف من در جمله من امره بيانيه و جمله مزبور بيان روح است، و مراد از روح، وحى است، هم چنان كه گذشت.

اشكال اين حرف صرفنظر از اشكالهاى سابق اين است كه اين آيه و آيه‌(قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي) در سوره اسراء يك مسلك دارند، و ظاهر غير قابل انكار آيه سوره اسراء اين‌

[١] ايشان را با روحى از خود تاييد نمود. سوره مجادله، آيه ٢٢.

[٢] او را با روح القدس تاييد كرديم. سوره بقره، آيه ٨٧.

[٣] و اين چنين وحى كرديم به تو روحى از امر خود را. سوره شورى، آيه ٥٢.

[٤]( بخوريد و بياشاميد) تا خط سپيدى روز از سياهى شب در سپيده دم پديدار گردد. سوره بقره، آيه ١٨٧.

[٥] روح المعانى، ج ١٤، ص ٩٣.