چنانکه دانشمندانی که با هرگونه وسائل تحرز از خطا خودشان را مجهز کرده‌اند از خطا مصون نمانده و یکی پس از دیگری از پای در آمده‌اند ، پس‌ چگونه می‌توان به وجود واقعیتی وثوق و اطمینان پیدا کرد ؟

پاسخ

کسی [١] نمی‌تواند مدعی شود که ما در جهان معلومات خطا و لغزش‌ نداریم و یا

&gt هست نشان می‌دهد و یا آتش آتش چرخان را در حال گردش به شکل دایره‌ و قطره باران را که از آسمان فرود می‌آید به شکل خط نشان می‌دهد ، و همچنین‌ سایر حواس ، مثلا گرمی و سردی به وسیله حس لامسه دانسته می‌شود ، اگر فرض‌ کنیم یک دست ما گرم و دست دیگر سرد باشد و هر دو را در آب نیم گرم‌ فرو ببریم با یک دست آن آب را سرد و با دست دیگر آن را گرم احساس‌ می‌نماییم . خطاهای حواس بسیار زیاد است و انواعی دارد و در کتب علمی و فلسفی‌ مسطور است . بعضی از دانشمندان معتقدند انواع خطاهای حواس بالغ بر هشتصد نوع می‌باشد . . ١ وقوع خطا در بعضی موارد سبب نمی‌شود که ما از جمیع معلومات خود حتی از فطریات و حقایق مسلمه سلب اعتماد نموده و منکر جمیع واقعیتهای‌ خارج که از راه علم به آنها رسیده‌ایم بشویم ، بلکه خود همین پی بردن به‌ خطا دلیل بر این است که ما یک سلسله حقایق مسلمه داریم که آنها را مقیاس قرار داده‌ایم و از روی آنها به این خطاها پی برده‌ایم و اگر نه ، پی بردن به خطا معنی نداشت زیرا با یک غلط ، غلط دیگری را نمی‌توان‌ تصحیح کرد . و بعلاوه دانشمند ایده‌آلیست با همه خطاهایی که از حس دیده هیچگاه نشده‌ که چشم خود را ببندد و در کوچه و خیابان راه برود یا راه و چاه را که‌ می‌بیند هر دو در نظرش مساوی باشند و هر دو را به عنوان دو " اندیشه " تلقی نماید ، و همچنین با همه خطاهایی که از عقل دیده هیچگاه نشده از استدلال عقلی لب ببندد ، بلکه خود همین شبهات ایده‌آلیسم به صورت استدلال‌ عقلی بیان شده است و اگر استدلال عقلی باطل باشد خود این استدلال هم باطل‌ است .