بیان گذشته ما متکی به انکار این حقایق علمی نبوده بلکه سخن ما متوجه‌ هدف دیگری است و آن این است که مدرک ما به ضمیمه روابط تصدیقی و فکر نامبرده یک " واحد " را تشکیل داده و چیزی را به وجود می‌آورد که به‌ قول اشکال کننده " پندار " است و این پنداشته ما با خواص عمومی ماده‌ تطبیق نمی‌کند در عین حال که پدیده‌ای که در نقطه زرد یا مغز است دارای‌ خواص مادی است ، گذشته از اینکه

&gt و راجع به عقیده خروج شعاع می‌گوید : " و نحن لا ننکر ایضا تحقق الشعاع‌ من البصر الی المرئی صورته لکن نقول لابد فی الرؤیه من حصول صوره المرئی‌ للنفس " یعنی ما در صدد انکار این جهت نیستیم که شعاعی از چشم خارج‌ می‌شود ، حرف ما این است که باید شی مرئی یک صورتی پیش نفس داشته‌ باشد تا " دیدن " محقق شود . روی نظریه صدرالمتألهین هر یک از دو نظریه فوق تنها عمل طبیعی و فیزیکی چشم را توجیه می‌کند نه حقیقت ابصار و دیدن را از لحاظ فلسفی . مطابق تحقیقاتی که اخیرا دانشمندان علوم طبیعی از طرفی درباب نور و از طرفی درباب کیفیت ساختمان چشم کرده‌اند مسلم شده است که دو نظریه فوق‌ حتی از لحاظ توجیه عمل فیزیکی چشم نیز صحیح نیست ، یعنی نه انطباع است‌ و نه خروج شعاع . مطابق تحقیقات دانشمندان جدید دستگاه چشم عینا مثل یک‌ دستگاه عکاسی است . اشعه مستقیم یا منعکس از جسم مرئی به داخل چشم وارد شده از حجاب شفاف قرنیه و مایع زلالیه و صفحه عنبیه گذشته داخل سوراخ‌ مردمک می‌شود و از عدسی چشم ( جلیدیه ) عبور نموده و مطابق خاصیت مخصوص‌ عدسیها در نقطه معین ، تصویری از نور ایجاد می‌نماید و آن نقطه عبارت‌ است از نقطه مخصوصی در شبکیه به نام " نقطه زرد " که تصویر در آنجا واقع می‌شود . خواننده محترم می‌داند که نظریه جدید درباب ابصار هر چند دو نظریه‌ معروف بالا را باطل می‌کند اما نظریه صدرالمتألهین راجع به اینکه این‌گونه‌ اعمال طبیعی و فیزیکی حقیقت ابصار را نمی‌تواند توجیه کند به قوت خود باقی است . جوابی که در متن به اشکال داده شده روی این نظریه است .