است یعنی ماده با شرایط زمانی و مکانی حاضره ، این صورت کوچک را در حاسه ما ایجاد کرده و از نزدیک به واسطه تغییر یافتن شرایط نامبرده‌ بزرگتر دیده می‌شود اگرچه به حسب واقعیت ، یک حجم واقعی [ غیر ] متحول‌ دارد ولی هیچگاه با حجم واقعی

&gt مختلف عمل می‌کند ، بوی معین انسان را متنفر ولی حیوانی را جلب‌ می‌کند ، رنگ معین به نظر حیوان دیگر حال دیگر را دارد یا اینکه آهنگ‌ معینی به گوش یک نفر خوش و به گوش دیگری نامطبوع است ، درجه حرارت‌ معین گاه به نظر گرم و گاه سرد جلوه می‌کند ، خلاصه تأثیر ساختمان عصبی را در شناختن می‌دانیم ولی از اینجا نباید نتیجه بگیریم چون نوع عصب در شناختن مؤثر است پس عین حقیقت را نمی‌توان شناخت زیرا چنانکه ذکر کردیم مفهوم کلمه " شناختن " شامل همین تأثیر مخصوص هم هست " . دکتر ارانی شناختن عین حقیقت و حقیقت مطلق را ( حقیقتی که از ناحیه‌ اعصاب شکل مخصوصی پیدا نکند ) پوچ و بی‌معنی می‌شمارد . در همان صفحه‌ می‌گوید : " چقدر بی‌مغز است اگر مکتبهای مخالف ما توقع دارند که فکر و اشیاء درهم تأثیر نمایند یعنی عمل " شناختن " صورت خارجی پیدا کند بدون‌ اینکه یک طرف تأثیر داشته باشد یعنی فکر در تأثیری که از اشیاء گرفته‌ است تصرف نکند . بالاخره همین تصرف ، همان شناختن است و اگر یکی نباشد دیگری هم نخواهد بود . اینهایی که عقب " عین حقیقت " و " حقیقت‌ مطلق " و مفهومهای پوچ دیگر می‌باشند مثل این است که می‌خواهند عمل‌ شناختن مانند عمل هضمی صورت گیرد که نه ماده غذایی وارد معده شود و نه‌ معده بر روی مواد غذایی اثر کند " . ایضا در همان جزوه صفحه ٢٩ می‌گوید : " مغز از همان زمان تولد دارای یک خاصیت اصلی است و آن ، خاصیت‌ فکر کردن است ولی این خاصیت اصلی وقتی می‌تواند کار کند که ماده لازم را دریافت کند ، مثل اینکه یک معده خاصیت هضم دارد ولی وقتی هضم می‌کند که‌ ماده غذایی در آن داخل شود ، اگر به واسطه عناصر تأثر دیدن و شنیدن و غیره موضوعی پیدا کند فکر هم کار می‌کند " . &gt