اصول فلسفه و روش رئالیسم 1 - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٨٠

و نیز علم با تقسیم دومی منقسم می‌شود به جزئی و کلی ، چه اگر قابل‌ انطباق به بیشتر از یک واحد نبوده باشد " جزئی " است ، مانند این‌ گرمی که حس می‌کنم و این انسان که می‌بینم ، اگر قابل انطباق به بیشتر از یک فرد بوده باشد " کلی " است ، چون مفهوم انسان و مفهوم درخت که به‌ هر انسان و درخت مفروض قابل انطباق هستند .
علم کلی پس از تحقق علم به جزئیات می‌تواند تحقق پیدا کنند ، یعنی ما نمی‌توانیم مثلا انسان کلی را تصور نماییم مگر اینکه قبلا افراد و جزئیاتی‌ چند از انسان را تصور کرده باشیم .
زیرا اگر چنانچه ما می‌توانستیم کلی را بدون هیچ‌گونه یگانگی و رابطه‌ای‌ با جزئیات خودش تصور کنیم نسبت کلی مفروض به جزئیات خودش و غیر آنها متساوی بود یعنی یا به همه چیز منطبق می‌شد یا به هیچ چیز منطبق‌ نمی‌شد با اینکه ما مفهوم انسان را مثلا ، پیوسته به جزئیات خودش تطبیق‌ نموده و به غیر جزئیات خودش قابل انطباق نمی‌دانیم ، پس ناچار یک نوع‌ رابطه‌ای میان تصور انسان کلی و تصور جزئیات انسان موجود بوده و نسبت‌ میانشان ثابت و غیر قابل تغییر می‌باشد .
و همین بیان را می‌توان میان صورت خیالی و صورت محسوسه جاری ساخت [١] زیرا اگر چنانچه یک نوع یگانگی و رابطه‌ای میان صورت خیالی که بدون‌ توسیط حواس تصور می‌کنیم و میان صورت محسوسه همان تصور خیالی موجود نبود می‌بایست هر صورت خیالی به هر صورت حسی منطبق شود ( هر چه باشد ) و یا به هیچ چیز منطبق نشود با اینکه صورت خیالی فردی را که تصور می‌کنیم تنها به صورت محسوسه همان فرد منطبق بوده و بجز وی با چیز دیگر هرگز تطابق‌ ندارد .
پس یک نوع رابطه حقیقی میان صورت محسوسه و صورت متخیله ، و میان‌ صورت متخیله و مفهوم کلی ، و میان صورت محسوسه و مفهوم کلی موجود می‌باشد .
و اگر چنانچه ما می‌توانستیم " مفهوم کلی " را بی‌سابقه صورت محسوسه‌ درست کنیم ، در ساختن وی یا منشئیت آثار را ملاحظه می‌کردیم یا نه ، یعنی‌ در تصور " انسان کلی " یک فرد خارجی منشأ آثار را در نظر گرفته و مفهوم کلی بی‌آثار او را درست می‌کردیم یا نه . در صورت اولی باید حقیقت‌ منشأ آثار را قبلا یافته باشیم و آن " صورت محسوسه " است و در صورت‌ ثانیه یک واقعیتی از واقعیتهای خارجی درست کرده‌ایم نه یک مفهوم ذهنی ، زیرا وجودش قیاسی نیست و خود به خود منشأ آثار می‌باشد ، پس " مفهوم‌ " نیست .