کرده‌اند که قبلا اشاره شد می‌توانند حقیقت را موقت بدانند ، مثلا حقیقت‌ به تفسیری که اگوست کنت نموده است ( آنچه همه اذهان در یک زمان بر آن‌ توافق دارند ) می‌تواند موقت باشد زیرا مانعی ندارد در هر زمانی همه‌ اذهان بر یک فکر نظری خاص توافق داشته باشند . فلیسین شاله که تفسیر اگوست کنت را پسندیده پس از عبارتی که سابقا در تفسیر " حقیقت " از وی نقل کردیم اینطور به گفته خود ادامه می‌دهد : " البته این توافق و بالنتیجه حقیقت به این ترتیب موقت است زیرا همان‌طور که گفته شد حقیقت محصول علوم است و علوم دائما در ترقی و سیر تکاملی است و بر خلاف آنچه سابقا تصور می‌کردند " حقیقت " تأمل در یک‌ امر ثابت و جاویدان نیست بلکه آن نیز مانند عدالت اجتماعی نتیجه و ثمره کوشش بطی‌ء و با مرارت بشر می‌باشد " . آنچه از دانشمندان قدیم نقل کردیم که " خاصیت حقیقی بودن دائمی است‌ " اولا درباره مسائل مربوط به علوم حقیقی بود نه علوم اعتباری ثانیا درباره امور یقینی بود نه امور احتمالی ثالثا منظور از " حقیقی بودن " مطابقت با واقع بود نه چیز دیگر از قبیل توافق تمام اذهان و غیره .

. ٥ آیا حقیقت متحول و متکامل است ؟

از بیانی که در بالا راجع به دائمی بودن حقایق کردیم پاسخ این سؤال نیز روشن می‌شود . در بالا گفتیم اگر یک مفهوم ذهنی با واقعیتی از واقعیتها منطبق بود همیشه با همان واقع خود منطبق است و اگر منطبق نبود هیچ وقت منطبق‌ نیست و بعباره اخری اگر راست بود همیشه راست است و اگر دروغ بود همیشه دروغ است . محال و ممتنع است یک مفهوم ذهنی که از یک واقعیت‌ خاص حکایت می‌کند نسبت به همان واقعیت در یک زمان راست باشد و در یک زمان دروغ . حالا می‌خواهیم بدانیم یک مفهوم و به اصطلاح منطق یک " قضیه " اگر راست و