گفتار معصومين( ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٠١ - ٢٤ ضمير پنهان و آشكار و خودشناسى

و باز همان حضرت فرموده است:

«أكْثَرُ النّاسِ مَعْرِفَةً لِنَفْسِهِ أخْوَفُهُمْ لِرَبِّهِ؛

كسى كه بيش از همه خود را بشناسد، بيش از همه، خوف پروردگار خواهد داشت». [١]

از همان امام همام روايت شده است كه:

«مَنْ كَرُمَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ هانَتْ عَلَيْهِ شَهَواتُهُ‌

؛ كسى كه در سايه خودشناسى براى خود كرامت و شخصيت قائل است شهواتش در نظر او خوار و بى‌ارزش خواهد بود». [٢]

اين نكته را بايد توجّه داشته باشيم كه خودشناسى مقدّمه خداشناسى است چرا كه خداوند مى‌فرمايد: «سَنُرِيهِمْ ءَاياتِنَا فِى الْأَفَاقِ وَفِى أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ»؛ بزودى نشانه‌هاى خود را در اطراف عالم و در درون جانشان به آنها نشان مى‌دهيم تا براى آنان آشكار گردد كه او حق است». [٣]

حديث معروف:

«مَن عَرَفَ نَفْسَهُ عَرَفَ رَبَّهُ‌

؛ هر كس خود را بشناسد پروردگارش را خواهد شناخت». [٤] از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و على عليه السلام و گاه به عنوان كلام معصوم عليه السلام آمده است كه براى اين حديث تفسيرهاى گوناگون ارائه شده:

١. اين حديث اشاره به برهان نظم دارد كه هر كس اسرار و نظام ساختمان روح و جسم خود را بداند، راهى به سوى خدا پيدا مى‌كند، چرا كه اين نظم عجيب حتماً از يك مبدأ عالِم و قادر سرچشمه گرفته است.

٢. اشاره به برهان وجوب و امكان است چرا كه انسان وقتى در خود دقت كند مى‌بيند كه وجودى است وابسته و غير مستقل و نيازمند كه بدون تكيه به يك‌وجود مستقل و بى‌نياز، امكان بقا براى او نيست.

[١]. غررالحكم، ح ٩٠٣٤

[٢]. نهج البلاغه، حكمت ٤٤٩

[٣]. سوره فصّلت، آيه ٥٣

[٤]. اين حديث در بحارالانوار، ج ٩٢، ص ٤٥٦؛ ج ٥٩، ص ٩٩؛ ج ٦٦، ص ٢٩٢ و ج ٢، ص ٣٢ آمده است‌