پيدايش مذاهب - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٧ - بررسى نكتههاى حديث
سؤال مهم: اگر اعمال انسانها را از دايره قضا و قدر تكوينى خارج بدانيم، نتيجهاش آن مىشود كه افراد انسان خالق مستقلّى براى اعمال خود باشند، و اين موضوع مستلزم اعتقاد به خدايان متعدّد مىباشد، يك خداى بزرگ كه خالق تمام هستى است و يك سلسله خدايان كوچك كه قلمرو و حكومتشان تنها اعمال آنها است و اين با عقيده يكتاپرستان سازگار نيست، و اگر اعمال بشر را در قلمرو قضا و قدر تكوينىِ خالق هستى بدانيم، نتيجهاى جز جبر نخواهد داشت و با اين كيفيّت تمام آثار تخديرى قضا و قدر زنده خواهد شد.
پاسخ: جواب اين سؤال در گفتار پيشوايان مذهبى آمده و خلاصه آن اين است كه: اعمال بشر بدون شك در قلمرو قضا و قدر تكوينى هست، زيرا همان طور كه گفتيم طبق قضا و قدر تكوينى، سلسله نظام علّت و معلول به خداوند منتهى مىشود، ولى اين موضوع هيچگونه مخالفتى با آزادى اراده و مسئوليّت انسان در برابر اعمال او ندارد.
توضيح اين كه: اعمال انسان هم مستند به خود او است و هم مستند به خدا، امّا استناد آن به خود او به خاطر اين است كه با آزادى اراده، آن را انجام مىدهد، و امّا استناد به خدا به خاطر اين است كه هستى انسان و تمام نيروهاى او و حتّى آزادى اراده او از ناحيه خالق جهان آفرينش است.
قابل توجّه اين كه، طبق قانون علّت و معلول، اين نيروها لحظه به لحظه از ناحيه مبدأ هستى به انسان مىرسد، بنابراين هر لحظه بخواهد، هستى، قدرت و آزادى اراده او را مىگيرد و به اين ترتيب انسان در اعمال خود هيچ گاه او را مغلوب نساخته و از محيط قدرت او گام بيرون ننهاده، بلكه اوست كه مىخواهد انسان آزاد باشد و مسير تكامل را با پاى خود طى كند، ولى با تمام اين اوصاف، اعمال انسان مستند به خود او نيز هست و چون آزادى اراده دارد، مسئوليّت آنها را به دوش مىكشد.