پيدايش مذاهب - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٩٩ - تحقيق و بررسى
ادّعاى كسانى است كه محرّك همه تلاشها را شرايط خاصّ اقتصادى و چگونگى ابزار توليد مىدانند، وجود دارد؟!
و يا- چنان كه خواهيم ديد- «فرويد» كه عامل اصلى و منحصر به فرد تمام پديدههاى اخلاقى و اجتماعى، و همه اعمال انسانها را غريزه جنسى مىداند، در حقيقت همانند اين مدّعيان، بر فرضيّهاى بدون دليل تكيه كرده است.
ممكن است گفته شود: اين خصيصه فرضيّه است كه انسان، حدس و تخمينى براى عامل پيدايش چيزى مىزند و بعد با يك سلسله قراين ظنّى آن را تأييد مىكند، بدون اين كه دليل قاطعى براى اصل مطلب داشته باشد، و نبايد چنان انتظارى را از فرضيّهها داشت. در واقع تفاوت ميان «فرضيّه» و «قوانين علمى» كه از طريق «مشاهده» و «آزمايش» يا «فرمولهاى رياضى» به ثبوت رسيده، همين است.
ما هم اين مطلب را انكار نمىكنيم، امّا سخن در اين است كه شباهت بسيارى از فرضيّهها با قوانين علمى سبب شده كه يكى را به جاى ديگرى خرج كنند، سپس بر پايه آن بناهاى فراوانى بگذارند و مطالبى را اثبات كنند كه اين خطرى براى دانشمند و دانش است.
٣- اشتباه ديگرى كه در اين فرضيّه وجود دارد، اشتباه «اثر» با «انگيزه» است، در گذشته گفتيم «هر اثرى الزاماً انگيزه نيست» يعنى به عنوان مثال ممكن است ما به هنگام حفر يك چاه عميق به گنجى از بقاياى پيشينيان برخورد كنيم و كار ما اين اثر را داشته باشد، ولى محرّك اصلى ما براى حفر چاه اين اثر نبوده است، البتّه ممكن است اثر يك موضوع، انگيزه انجام آن باشد امّا كليّت ندارد كه هر اثرى انگيزه باشد.
كوششهاى دكتر «فلمينگ»- مانند بسيارى از دانشمندان ديگر- به كشف راز تازهاى از جهان آفرينش منتهى شد و به هنگام كشت پارهاى از ميكربها براى مطالعه پيرامون آنها، ناگهان و بدون انتظار، موفّق به كشف «پنى سلين» و خانواده