ترس معاصرين خود شهر به شهر و ديار به ديار سفر كرد و كتاب خود را در وسط اهل سنت عرضه نمود، باشد كه بعدها قدرش را بدانند. اينها يك رشته استنباطات شخصى است كه ايشان در گفتار خود آورده اند و اين روش هم در اين مصاحبه و هم در مقدمه صحيح الكافى و هم در كتاب معرفة الحديث به كار گرفته شده است. و اگر واقعا بر اين همه نسبت ها مدركى معتبر وجود دارد، متن آنها را با تعيين جلد و صفحه ارائه نمايد». [١] در اين زمينه بايد به عرض خوانندگان برسانم كه تاريخ، بر دو نوع است: تاريخى صريح و روشن كه همگان از رومى خوانند و تاريخى كه نيازمند تجزيه و تحليل است و محققان از خلال گفته ها و نوشته ها به دست مى آورند نظير آنچه درباره اعتراض قبلى و سيصد هزار حديث شيعه به عرض خوانندگان رسيد، اينك به نكات زير توجه نماييد: ١. زادگاه كلينى و يا اصل و تبار او، كلين است كه از روستاهاى رى محسوب مى شود و لذا مى گويند: كلينى رازى. ٢. تحصيلات او عموما در قم صورت گرفته است، جز اندكى در كوفه و اطراف آن نينوا كه محضر حميد بن زياد را درك كرده است. گواه اين مدعا اساتيد و مشايخ او مى باشند كه اكثر ساكن قم بوده اند. محمد بن يحيى العطار اشعرى قمى كه ٣١١٤ نوبت در صدر سند واقع شده است. ابو على اشعرى قمى كه ٨٤٠ نوبت در صدر سند قرار گرفته است. ابو عبداللّه اشعرى قمى كه ٦٦٣ نوبت در صدر سند قرار گرفته است. على بن ابراهيم قمى كه ٤٩٥٧ نوبت در صدر سند قرار گرفته است. مرحوم كلينى ده هزار حديث كافى را از اين مشايخ روايت مى كند، به اضافه دو هزار حديث ديگر كه در صدر سند آنها مى گويد: «عدة من اصحابنا» و منظورش همين مشايخ قم بوده اند. از مشايخ ديگرى هم روايت مى كند كه ساكن قم بوده اند و شخصيت معروفى ندارند. از اين جا استنباط

[١] كيهان فرهنگى، ص ٣٤، ستون ٣.[٢] ر.ك: معجم رجال الحديث، ج ١، ص ٣٤.[٣] كيهان فرهنگى، ص ٣٥، ستون ٣.[٤] كيهان فرهنگى، ص ٣٦، ستون ١.[٥] كيهان فرهنگى، ص ٣٥، ستون ٢.[٦] ر.ك: مرآة علامه مجلسى، ج ٨، ص ١١٢؛ درايه شهيد، ص ٢٩؛ وجيزه شيخ بهايى، ص ٨ .[٧] ر.ك: صحيح الكافى، حديث ٧٣؛ بحار الأنوار مجلسى، ج ٢٣، ص ٢٥ ـ ٢٨.[٨] ر.ك: بحار الأنوار، ج ٩٥، ص ٢٩.[٩] ر.ك: مهج الدعوات، ص ٤٤٤؛ مفاتيح الجنان، ص ٢٩٩؛ بحار الأنوار، ج ٦٦، ص ٤٧٦.[١٠] كيهان فرهنگى، ص ٣٥، ستون ٣.[١١] رك: معرفة الحديث، ص ٤٢ ٤٤.[١٢] ر.ك: تهذيب التهذيب، ابن حجر، ج ٣، ص ١٥؛ معرفة الحديث، ص ٤٤.[١٣] ر.ك: تصحيح النظر فى توضيح نخبة الفكر .[١٤] احاديث عدديه در كتب كافى، ج ٤، ص ٧٨، فقيه من لا يحضره الفقيه، ج ٢، ص ١٧٠، كتاب خصال، ج ٢، ص ٥٢٧ و ص ٦٠٢، كتاب اقبال الأعمال، ص تا ٠١٦، كتاب وسائل الشيعه، ابواب هلال ماه رمضان، روايت شده است.[١٥] ر.ك: اقبال الاعمال، ص ٥ .[١٦] كيهان فرهنگى، ص ٣٥، ستون ١.[١٧] ر.ك: رجال شيخ طوسى، ص ٤٤٢؛ منتظم ابن جوزى، ج ٦، ص ٣٣٧؛ تذكرة الحفاظ، ذهبى، ص ٨٤٠ .[١٨] كيهان فرهنگى، ص ٣٥، ستون ٢.[١٩] ر.ك: معجم رجال الحديث، ترجمه كلينى.[٢٠] ر.ك: رجال نجاشى ترجمه كلينى.[٢١] ر.ك: مشيخه تهذيب، ص ٢٩؛ استبصار، ج ٤، ص ٣١٠، فهرست ابو غالب زرارى، ص ٧٨.[٢٢] ر.ك: غيبت نعمانى، ص ٢٤٩.