روزگارانى طولانى به تأمّل و تعمّق پرداخت و به گوهرهايى ناب دست يافت و در فكر بود كه كتابى در شرح اين لئالى بسيار ارجمند بنگارد. او در مقدمه شرح اُصول الكافى مى نويسد: إنّى قد صادفت من هذه الأحاديث اصدافا علميّة... وكنت برهة من الزمان متأمّلاً فى أسرار معانيها... وكنت أشاور نفسى... فى أن أشق للاخوان الصالحين تلك الأصداف الثمينة... . [١] امّا آن طور كه خود ملّاصدرا مى گويد، «عوائق و عوادى روزگار»، او را از اين كار باز مى داشت، تا در نهايت به اصرار گروهى از طالبان حقايق در سال هاى آخر عمر به اين كار همّت گماشت و اثرى ممتاز در زمينه احاديث اهل بيت عليهم السلام از خود به يادگار گذاشت. چرا ملّاصدرا براى انجام هدف خود، يعنى شرح حقايق مطرح شده در احاديث اهل بيت عليهم السلام كتاب كافى كلينى را انتخاب كرد؟ صدرالمتألهين، خود، پاسخ اين سؤال را در ديباچه كتابْ بيان كرده، امّا پيش از نقل عبارت او مناسب است كتاب كافى را به طور مختصر معرّفى كنيم.

درباره «الكافى»

الكافى، تأليف ثقة الاسلام محمد بن يعقوب كلينى (م٣٢٩ق) در طول بيست سال در٣٤ جزء، [٢] شامل بيش از شانزده هزار حديث، تدوين شده و بدون ترديد از حيث قدمت، جامعيت و كثرت احاديث و ترتيب خاص و اعتبار روايات و نيز شامل بودن بر معارف الهى و اخلاق و احكام (برخلاف برخى از كتاب هاى حديثى كه فقط شامل فقه و احكام است)، سرآمدِ كتاب هاى حديثى شيعه است و از روزگار تأليف، همواره

[١] اين كه در فهرست كتب چاپى عربى مشار، گفته شده سه بار در سال هاى ١٢٨٢ و ١٣٠٣ و ١٣٢٢ (/١٢٢٢) قمرى چاپ شده، اشتباه است.[٢] نه پانصد و سيزده حديث كه در برخى نوشته ها آمده است.[٣] اين نسخه در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، موجود است.[٤] الذريعة، آقا بزرگ تهرانى، ج١٧، ص[٥] تفسير القرآن الكريم، ج١، ص١٠٨(مقدمه).[٦] همان جا.[٧] همان جا.[٨] الذريعة، ج٢، ص ٢٧٩.[٩] الأسفار الأربعة، ج٦، ص٣٥٢ و ٣٨١.[١٠] يادنامه ملّاصدرا، ص ١١١.[١١] اين تاريخ در پايان كتاب العقل و العلم و كتاب التوحيد، موجود است.[١٢] ر. ك: الأسفار الأربعة، ج٧، ص٢٨٢ (الموقف العاشر).[١٣] شرح اُصول الكافى (چاپ سنگى افست)، ص٣٦٩. گويا مقصود از رساله اى كه به آن ارجاع داده است، رساله حدوث العالم است كه با چند رساله ديگرچاپ شده است.[١٤] شرح اُصول الكافى، ج١، ص ٤٧٣.[١٥] همان، ج٣، ص ١١٦.[١٦] ر.ك: همان (چاپ سنگى)، ص٨٦ و ٢٤٨ و ٢٤٩ و ٤٠٩ و ٤١٣ و ٤٢١ و همان (چاپ جديد)، ج١، ص٤٧٣ و ج٣، ص٣٧ و ٧٩ و ١١٦ و ١٢١ و ٣١١ و ٣٤٥.[١٧] شرح اُصول الكافى، ج١، ص ١٦٨ ١٦٩.[١٨] اين كه عدد اجزاى كافى در الفهرست شيخ طوسى ٣٠ و در الفهرست نجاشى ٣١ و گاهى ٣٢ و ٣٣ جزء شمرده شده، به دليل آن است كه برخى از كتاب ها را با كتاب ديگر يكى به حساب آورده اند؛ مانند «كتاب العقل» و «كتاب العلم» كه برخى اين دو را يك كتاب شمرده اند و يا «كتاب الطهارة» و «كتاب الحيض» را برخى يك كتاب به شمار آورده اند يا برخى روضه كافى را كه جزء سى و چهارم كافى است، كتابى جداگانه دانسته اند.[١٩] تصحيح الاعتقاد (مصنفات الشيخ المفيد، ج٥)، كنگره هزاره شيخ مفيد، ١٤١٣ق، ص ٧٠.[٢٠] رجال النجاشى، انتشارات اسلامى، ص ٣٧٧.[٢١] مجمع الرجال، القهپايى، ج٦، ص٧٣ (به نقل از: رجال الطوسى).[٢٢] همان جا (به نقل از: الفهرست شيخ طوسى).[٢٣] بحارالأنوار، ج١٠٤، ص ١٩٠.[٢٤] همان، ج١٠٥، ص ٧٥.[٢٥] همان، ص ١٤١.[٢٦] الوجيزة (ضميمه مشرق الشمسين)، الشيخ البهائى،ص٤.[٢٧] الفوائد المدنية، ص ٢٧٩.[٢٨] الوافى (چاپ جديد)، ج١، ص٥.[٢٩] شرح اُصول الكافى، ج١، ص ١٦٦.[٣٠] الرواشح السماوية، ص٤.[٣١] روضات الجنات (چاپ دوم سنگى)، السيد محمد باقر الخوانسارى، ص ٦٣٢.[٣٢] رياض العلماء، عبداللّه افندى، ج٢، ص ٦٧.[٣٣] كشف الحجب، الكنتورى، ص ١٨٤.[٣٤] الدرّالمنثور، شيخ على بن محمد، نسخه خطّى كتابخانه مسجد اعظم قم. اين كتاب، چاپ شده است؛ امّا الدرالمنظوم چاپ نشده است.[٣٥] الذريعة، ج٦، ص ٨٢.[٣٦] الفوائد المدنية، ص ١٨٥.[٣٧] فهرست نسخه هاى خطّى كتابخانه آية اللّه مرعشى، ج١٢، ص١٦٤ و ج١٧، ص ٢٣٢.[٣٨] ر.ك: شرح ملّاصالح، ملّامحمدصالح المازندارانى، ج٤، ص٣٢٨؛ مرآة العقول (چاپ سنگى)، ج١، ص٣٩ و ١٢٣.[٣٩] اين كتاب در سال ١٤٠٣ق، در قم چاپ شده و نسخه هاى خطّى آن هم در كتابخانه ها موجود است.[٤٠] تعليقه ميرداماد بر اصول كافى، ص ٢٣.[٤١] شرح ملّاصالح، ج١، ص ٨٨.[٤٢] الوافى (چاپ جديد)، ج١، ص ٨٢.[٤٣] شرح اُصول الكافى، ج١، ص ٢٣٧.[٤٤] تعليقه ميرداماد، ص ٤٣.[٤٥] شرح ملّاصالح، ج١، ص ٢٩٠.[٤٦] الوافى، ج١، ص ٦٦.[٤٧] مرآة العقول (چاپ سنگى)، ج١، ص ١٦.[٤٨] شرح اُصول الكافى، ج١، ص ٤٣٥.[٤٩] تعليقه ميرداماد، ص ٤٤.[٥٠] چون جمله ديگر همان حديث «والفهم وضدّه الغباوة» است؛ پس فهم، تكرار شده است.[٥١] شرح ملّاصالح، ج١، ص ٢٩٣.[٥٢] همان، ص٤٣٨ و ٤٦٤.[٥٣] تعليقه ميرداماد، ص ٤٦.[٥٤] شرح ملّاصالح، ج١، ص ٣٥٥.[٥٥] مرآة العقول (چاپ سنگى)، ج١، ص ١٧.[٥٦] شرح اُصول الكافى، ج١، ص ٥١٣.[٥٧] لوامع صاحبقرانى، ج٨، ص ٣٧.[٥٨] فهرست نسخه هاى خطّى كتابخانه آية اللّه مرعشى، ج٨، ص ٥٠٥١.[٥٩] الذريعة، ج٨، ص ٧٩.[٦٠] الاثنى عشرية، تأليف شيخ بهايى است و الصلاة، يكى از پنج بخش آن است.[٦١] الذريعة، ج٦، ص ١٨٢.[٦٢] فهرست نسخه هاى خطّى كتابخانه آية اللّه مرعشى، ج١٦، ص ٣٠٦ ٣٠٧.[٦٣] اين كه برخى گفته اند اين حاشيه تا كتاب القرآن كافى است، ظاهرا بايد اشتباه باشد.[٦٤] الذريعة، ج٦، ص ١٨٣.[٦٥] به فهرست كتاب هاى خطّى آية اللّه خوانسارى، تأليف نگارنده، مراجعه شود.[٦٦] الذريعة، ج٦، ص ١٤٥.[٦٧] اين كه برخى گفته اند مرحوم ملّاصالح كتاب الزكاة والصوم كافى را هم شرح كرده است، احتمالاً با شرح پسر او كه بعد از اين ياد مى شود، اشتباه شده است. ر.ك: مقدمه شرح ملّاصالح، ج١، ص٩.[٦٨] الذريعة، ج٣.[٦٩] همان، ج١٣، ص ١٠٠.[٧٠] فهرست نسخه هاى خطّى كتابخانه آية اللّه مرعشى، ج٨، ص ٥٠.[٧١] الذريعة، ج٣، ص ١٦٧.[٧٢] همان، ج٦، ص١٨٢ و ج١٣، ص٢٩٦.[٧٣] دليل المخطوطات، احمد الحسينى الاشكورى، ص ٢٢.[٧٤] نابغه فقه و حديث، ص ٨١.[٧٥] الذريعة، ج٦، ص ١٨٠.[٧٦] همان، ج١٣، ص٣٨٠ و ج١٤، ص ٢٨.[٧٧] همان، ج٦، ص ١٨١.[٧٨] ر.ك: وقائع الأيام، الخاتون آبادى و الذريعة، ج٤، ص ٢٦١.[٧٩] تتميم أمل الآمل، ص ٦٩.[٨٠] به فهرست كتابخانه مسجد اعظم و جلد سوم فهرست كتابخانه آية اللّه گلپايگانى، تأليف نگارنده، رجوع شود.