شديد از إحياء العلوم غزالى گويد: كتاب إحياء العلوم كه تمام فضلاء او را به مدح و ثنا ياد مى كنند و او را بدء و ختم علم اخلاق مى پندارند به نظر نويسنده در اصلاح اخلاق و قلع ماده فساد و تهذيب باطن كمكى نمى كند، بلكه كثرت ابحاث اختراعيه و زيادى شعب علميه و غير علميه آن و نقل هاى بى فايده راست و دروغ آن انسان را از مقصد اصلى باز مى دارد و از تهذيب و تطهير اخلاق عقب مى اندازد. بالجمله به نظر قاصر، اخلاق علمى و تاريخى و همين طور تفسير ادبى و علمى و شرح احاديث بدين منوال از مقصد و مقصود دور افتادن و تبعيد قريب نمودن است. نويسنده را عقيده آن است كه مهم در علم اخلاق و شرح احاديث مربوطه به آن يا تفسير آيات شريفه راجع به آن، آن است كه نويسنده آن با اِبشار و تنذير و موعظت و نصيحت و تذكر دادن و يادآورى كردن، هر يك از مقاصد خود را در نفوس جايگزين كند. و به عبارت ديگر، كتاب اخلاق، موعظه كتبيه بايد باشد و خود معالجه كند دردها و عيب ها را، نه آن كه راه علاج نشان مى دهد. ريشه هاى اخلاق را فهماندن و راه علاج نشان دادن، يك نفر را به مقصد نزديك نكند و يك قلب ظلمانى را نور ندهد و يك خُلق فاسد را اصلاح ننمايد. كتاب اخلاق آن است كه به مطالعه آن، نفس قاسى نرم، و غير مهذّب، و ظلمانى نورانى شود و آن، به آن است كه عالم در ضمن راهنمايى، راهبر و در ضمن ارائه علاج، معالج باشد و كتابْ خودْ دواى درد باشد نه نسخه دوانما. طبيب روحانى بايد كلامش حكم دوا داشته باشد نه حكم نسخه. و اين كتب مذكوره نسخه هستند نه دوا، بلكه اگر جرأت بود مى گفتم: نسخه بودن بعضى از آنها مشكوك است. ولى از اين وادى صرف نظر كردن اولى است. [١] البته مؤلف بزرگوار در اين زمينه نيز موفق بوده است و موعظه ها و چكامه هاى اخلاقى اش در اين اثر مانند سرب مذاب، زواياى نفس و روح را مى شكافد و به اعماق جان مى نشيند و شايد كمتر خواننده متنبّهى باشد كه با خواندن آن حداقل يك بار سيلاب اشك از ديده جارى نسازد. در آغاز سخن نمونه هايى از اين گونه مواعظ را

[١] وعده ديدار، ص ٧٨.[٢] ج ١، ص ١٥، كتاب العقل والجهل، باب ١، ح ١٤.[٣] ص ٤٢٩.[٤] ص ١٢٣.[٥] ص ٤٢٩.[٦] ص ٢٤٥ ٢٦٤.[٧] ص ٢٨.[٨] ص ١٥، ١٢٣، ١٦٦، ١٧٣، ٢٥٠، ٣٣٤.[٩] ص ٥١، ١٧، ٣٩، ٤١٣.[١٠] ص ١٥٥.[١١] ص ٧ ١٤.[١٢] ص ١٢ ١٤.[١٣] ص ٨٥ ٨٦.[١٤] ص ٢٨٦ ٢٨٨.[١٥] ص ٦٣ ٦٤.[١٦] ص ١٥٤ ١٥٥.[١٧] ص ٢٦٧ ٢٦٨.[١٨] ص ٢٠.[١٩] ص ١٨٧.[٢٠] ص ٣٢٢ ٣٢٣.[٢١] ص ٢٣.[٢٢] ص ٤١.[٢٣] ص ٢٨.[٢٤] ص ١٦٥ ٣٧٦.[٢٥] ص ٦٧ ٧٧.[٢٦] ص ٨٩ ٨٠، ٣٨٠ ٣٨١، ٣٩٥.[٢٧] ص ٥١.[٢٨] ص ٣٤١.[٢٩] ص ٨٧، ٩١ ٩٣، ٢٠٠ ٢٠٣.