بيشتر از سى سال داشته است. كلينى دو سال آخر عمر خود را در بغداد به سر برده و چون ابن قولويه از شاگردان كلينى در شهر رى بوده مى توان سن او را در هنگام شاگردى چيزى ميان ٢٠ تا ٣٠ سال تخمين زد. محمد بن احمد بن عبداللّه صفوانى در سال ٣٥٨ وفات يافته است يعنى تنها ٢٩ سال بعد از كلينى حيات داشته است. لذا به طور معمول نمى توان در هنگام شاگردى در محضر كلينى (٣٢٧ق) نوباوه يا نوجوان باشد. محمد بن ابراهيم نعمانى وفات يافته در بعد از سال ٣٤٢ق در بغداد نزد كلينى تلمذ كرده و در اين هنگام على الظاهر نوجوان يا نوباوه نبوده است. هارون بن موسى تلعكبرى متولد سال ٢٩١ق [١] و متوفاى سال ٣٨٥ق بوده است. سن او در هنگام وفات كلينى ٣٨ سال بوده و چون در بغداد به محضر كلينى آمده لذا در زمان تلمذ، نه نوجوان بوده و نه نوباوه بلكه مردى در كمال سن و پختگى علمى بوده است. ٤. آقاى بهبودى نوشته اند: «زادگاه خود را پشت سر گذاشت... به بغداد رفت. در بغداد سرى به كرخ كه مهد تشيع و مركز تحقيق و تتبع بود زد و آنجا را براى عرضه كتاب كافى صالح نديد. از جسر بغداد گذشت، و در مركز اهل سنت خانه اى اجاره كرد، و به مسجد محل رفت، و جزوه هاى كتاب كافى را روى زمين چيد...» اين گونه مسافرت ها و نظم و ترتيبى كه در مورد آن گفته شده در هيچ مأخذ قديم يا جديد ديده نمى شود. پيش از اين ديديد كه ما بر اساس ملاك، مولد، موطن و مسكن شيوخ كلينى و شاگردان او معتقد به مسافرت هاى متعدد ايشان هستيم بويژه كه بعضى از بزرگان دانشمندان قديم نيز كلينى را به سفر براى كسب حديث و در جستجوى علم توصيف كرده اند. اما آنچه آقاى بهبودى مى گويند: «ايشان در بغداد سرى به محله شيعه نشين كرخ زد اما آنجا را براى عرضه كافى صالح نديد» دقيقا برخلاف آن چيزى است كه در

[١] مرآة العقول، ج ١، ص ١٤٨.[٢] همان، ج ١، ص ١٤٢ و ٢١٠ و ج ١٢، ص ٦٣.[٣] همان، ج ٣، ص ٦١ تا ١٠٣ (در مورد ٩ حديث).[٤] همان، ج ١٢، ص ١٨١.[٥] معرفة الحديث، ج ١، ص ٣ ٥.[٦] اصول كافى، ج ١، ص ٦٧.[٧] مرآة العقول، ج ١، ص ٢٢.[٨] مشرق الشمسين، ص ٣.[٩] الدراية، ص ٢٧.[١٠] همان، ص ٢٩.[١١] شرح اصول كافى، ملا صدرا، ص ١٨.[١٢] احسن التقاسيم، ج ٢، ص ٥٨٢ ـ ٥٨٤ با اندك تغيير لفظى در ترجمه علينقى منزوى.[١٣] رجال نجاشى، ص ٢٩٢؛ رجال ابن داود، ص ٣٤١.[١٤] بحار الأنوار، ج ١٠٥، ص ٦٣.[١٥] بحار الأنوار، ج ١٠٥، ص٧٦.[١٦] مستدرك الوسائل، ج ٣، ص ٦٦٦.[١٧] اصول كافى، ج ١، ص ٥ و ٨ ـ٩، چ غفارى.[١٨] طبقات اعلام الشيعه القرن الرابع، ص ٣٢٩.