كرد ؛ امّا در نهايت ، كارى از پيش نبرد و با مرگ وى در چهاردهم ربيع اوّل سال ٦٤ ، محاصره مكّه شكسته شد و سپاهيان شام ، ناكام باز گشتند . [١] پس از مرگ يزيد ، مردم حجاز و سپس عراق ، با عبد اللّه بن زبير ، بيعت كردند ؛ [٢] امّا سوء تدبير ابن زبير و بدرفتارى او با مردم ، بويژه بنى هاشم ، موجب شد كه حركت او ، جنبه مردمى خود را از دست داد و در پايان با حمله حَجّاج بن يوسف به مكّه ، شكست سختى را متحمّل شد و خود او نيز كشته شد و بدين سان ، حكومتش در اوايل سال ٧٣ ق ، پايان يافت . [٣]

٣ . نهضت توّابين

اين قيام ، هر چند پس از قيام مردم مدينه و مكّه تحقّق يافت ، ولى مقدّمات شكل گيرى آن ، هم زمان با قيام مدينه و مكّه آغاز شد . اين نهضت ، توسّط كسانى صورت گرفت كه دعوت آنها از امام حسين عليه السلام براى آمدن به كوفه و سستى آنها در يارى رساندن به ايشان ، واقعه خونبار كربلا را به وجود آورد . بدين سان ، آنان مرتكب گناه بزرگى شده بودند و مى خواستند با خون خود ، ننگ اين گناه را از خود بزدايند . به همين جهت نيز نهضت آنان ، «نهضت توّابين» ناميده شد . به سخن ديگر ، بخش عمده اى از مردم كوفه كه مى توانستند با يارى رساندن به امام حسين عليه السلام ، سرنوشت جامعه را دگرگون كنند ، به دلايلى كه پيش از اين بدانها اشاره شد ، [٤] تسليم سياست زر و زور و تزوير ابن زياد شدند ؛ ولى در اثر امواج روانى، اجتماعى و سياسى واقعه كربلا ، متوجّه خطاى تاريخى خود شدند و تصميم

[١] تاريخ الطبرى : ج ٥ ص ٤٩٨ ، أنساب الأشراف : ج ٥ ص ٣٦٢ .[٢] مردم شام نيز با مروان بن حكم، بيعت نمودند (بحار الأنوار : ج ٤٥ ص ٣٥٤) .[٣] ر . ك : تاريخ الطبرى : ج ٦ ص ١٨٨ ، الكامل فى التاريخ : ج ٣ ص ٦٩ ، مروج الذهب : ج ٣ ص ٨٥ و ٨٩ ، شرح نهج البلاغة، ابن ابى الحديد : ج ٢٠ ص ١٢٣ .[٤] ر.ك : ج ٥ ص ٢٩٧ (بخش هفتم / فصل هفتم / تحليلى در باره ارزيابى سفر امام حسين عليه السلام به عراق و نهضت كوفه) .