حاكمى چون يزيد است، بايد فاتحه اسلام را خواند» ، مردم مدينه ، هيچ عكس العملى از خود نشان ندادند و اين امام عليه السلام بود كه مدينه را ترك كرد ؛ امّا پس از واقعه كربلا ، امواج سياسى و اجتماعىِ اين حادثه ، فضاى مدينه را دگرگون ساخت . سيّد ابن طاووس ، فضاى مدينه را هنگام بازگشت خانواده سيّد الشهدا عليه السلام پس از واقعه عاشورا ، به نقل از بشير بن حَذلَم ، چنين ترسيم مى كند : هيچ زنِ پرده نشين روپوشدارى نبود ، مگر اين كه از پشتِ پرده ، بيرون آمد و [همگى ]موهايشان را پريشان نمودند و صورت هاى خود را خراشيدند و به صورتشان سيلى زدند و آه و واويلا سر دادند. من چنين جمعيّت گريه كننداى را از وفات پيامبر صلى الله عليه و آله تا به امروز در ميان مسلمانان نديده بودم . [١] ترديدى نيست كه اين فضا ، موج آفريد ، به مردم، آگاهى بخشيد و به آنان ، جرئت و جسارت داد تا در كنار عوامل ديگر، بر ضدّ حكومت يزيد ، قيام كنند .

٢ . قيام مردم مكّه

رهبر اين قيام ، عبد اللّه بن زبير ، يكى از كسانى بود كه با يزيد بيعت نكرد ؛ ليكن او نيز همانند بنى اميّه ، از دشمنان سرسخت اهل بيت عليهم السلام بود ، به گونه اى كه پدرش زبير را نيز به دشمنى با اين خاندان وا داشته بود . از امام على عليه السلام نقل شده كه : مازالَ الزُّبَيرُ رَجُلاً مِنّا أهلَ البَيتِ حَتّى نَشَأَ ابنُهُ المَشؤومُ عَبدُ اللّه ِ . [٢] زبير، پيوسته از ما اهل بيت به شمار مى آمد، تا زمانى كه پسر شومش ، عبد اللّه ، بزرگ شد . ابن ابى الحديد ، مى نويسد :

[١] تاريخ الطبرى : ج ٥ ص ٤٩٤، أنساب الأشراف: ج ٥ ص ٣٥٠، الطبقات الكبرى: ج ٥ ص ٦٨.[٢] تاريخ الطبرى : ج ٥ ص ٤٩٥، أنساب الأشراف: ج ٥ ص ٣٣٨، الطبقات الكبرى: ج ٥ ص ٦٦ .[٣] بر پايه گزارش منابع معتبر ، به دستور يزيد ، مسلم بن عقبه ، تجاوز به جان و مال و ناموس مردم مدينه را سه روز بر سربازان شام ، مُباح (مُجاز) اعلام كرد ، بسيارى از اصحاب پيامبر خدا و قاريان قرآن ، كشته شدند و بسيارى از زنان ، مورد تجاوز قرار گرفتند كه بعدها فرزندان نامشروع آنها را «فرزندان حَرّه» ناميدند . تعداد كشته شدگان اين واقعه ، از سه هزار تا ده هزار نفر ، گزارش شده است . پس از سه روز ، مسلم بن عقبه از مردم به عنوان برده مطلق يزيد كه وى ، اختيار هر كارى را در خصوص جان و مال و ناموس آنها دارد ، بيعت گرفت (ر . ك : أنساب الأشراف : ج ٥ ص ٣٤٥ ـ ٣٥٠ ، تاريخ الطبرى : ج ٥ ص ٤٩٥ ، مروج الذهب: ج ٣ ص ٧٨ ، معجم البلدان: ج ٢ ص ٢٤٩ ، تاريخ اليعقوبى : ج ٢ ص ٢٥٠) .[٤] تاريخ الطبرى : ج ٥ ص ٤٧٨ .[٥] تاريخ الطبرى : ج ٥ ص ٤٨٠،أنساب الأشراف: ج ٥ ص ٣٣٨ ، الكامل فى التاريخ: ج ٢ ص ٥٨٨، البداية و النهاية: ج ٨ ص ٢١٦ . نيز ، ر . ك : فتح البارى : ج ١٣ ص ٧٠ ، العقد الفريد: ج ٣ ص ٣٧٢ ، الصواعق المحرقة: ص ٢٢١ .[٦] ر . ك : تاريخ الطبرى : ج ٥ ص ٤٨٠ ، أنساب الأشراف : ج ٥ ص ٣٣٧ ، الطبقات الكبرى : ج ٥ ص ٦٦ ، المنتظم : ج ٦ ص ١٩ .[٧] صَوافى ، به املاك و زمين هايى گفته مى شود كه صاحبانشان ، آنها را رها كرده و رفته اند يا صاحبان آنها مُرده اند و وارثى هم ندارند (النهاية : ج ٢ ص ٤٠) .[٨] تاريخ اليعقوبى : ج ٢ ص ٢٥٠ ، الإمامة و السياسة : ج ١ ص ٢٢٧ .[٩] ر . ك : تأمّلى در نهضت عاشورا .[١٠] ر . ك : ج ٣ ص ٤١٠ ح ٩٧٠ .[١١] ر . ك : ص ٤٢٣ ح ٢٧٢٧ .[١٢] شرح نهج البلاغة، ابن ابى الحديد : ج ٢٠ ص ١٠٢، اُسد الغابة: ج ٣ ص ٢٤٤، الاستيعاب: ج٣ ص ٤٠. لفظ «المشؤوم (شوم)» در اين دو منبع اخير نيست .[١٣] شرح نهج البلاغة، ابن ابى الحديد : ج ٤ ص ٧٩ .[١٤] تاريخ الطبرى : ج ٥ ص ٤٧٤ ، الكامل فى التاريخ : ج ٢ ص ٥٨٥ ، تذكرة الخواصّ : ص ٢٦٨ . نيز ، ر . ك : البداية و النهاية : ج ٨ ص ٢١٢ .[١٥] تاريخ الطبرى: ج ٥ ص ٤٩٨، أنساب الأشراف: ج ٥ ص ٣٥٧، العقد الفريد: ج ٣ ص ٣٧٥، تاريخ دمشق: ج ٢٨ ص ٢٣٠، الفتوح: ج ٥ ص ١٥٣ ـ ١٦٥ .[١٦] تاريخ الطبرى : ج ٥ ص ٤٩٨ ، أنساب الأشراف : ج ٥ ص ٣٦٢ .[١٧] مردم شام نيز با مروان بن حكم، بيعت نمودند (بحار الأنوار : ج ٤٥ ص ٣٥٤) .[١٨] ر . ك : تاريخ الطبرى : ج ٦ ص ١٨٨ ، الكامل فى التاريخ : ج ٣ ص ٦٩ ، مروج الذهب : ج ٣ ص ٨٥ و ٨٩ ، شرح نهج البلاغة، ابن ابى الحديد : ج ٢٠ ص ١٢٣ .