إبراهيمَ ، سَلَبَهُ اللّه ُ مُلكَهُ فَأَعطاكُموهُ . [١] وقتى هشام ، زيد را كشت ، خداوند ، سلطنت او را گرفت و به مروان بن محمّد واگذار كرد و هنگامى كه مروان ، ابراهيم را كشت ، خداوند ، سلطنت را از او گرفت و به شما داد . همان گونه كه در اين روايت اشاره شده ، در سال ١٣٢ ق ، يعنى ٧١ سال پس از واقعه عاشورا ، حكومت بنى اميّه ـ كه بزرگ ترين خطر براى اسلام بود ـ به كلّى منقرض شد و خاندان عبّاس ، عموى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ، زمام حاكميت جهان اسلام را به دست گرفتند . البتّه طولى نكشيد كه زمامداران بنى عبّاس نيز كمابيش همان سياست هاى حاكمان بنى اميّه را پيش گرفتند و در برابر امواج سياسى ـ اجتماعىِ اصلاح طلبى ـ كه ريشه در واقعه عاشورا داشتند ـ با خاندان پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ كه پشتوانه اصلى اين جنبش ها محسوب مى شدند ـ ، بى رحمانه برخورد كردند . نكته قابل تأمّل ، اين كه جنبش هاى مردمىِ الهام گرفته از واقعه عاشورا ، هرچند هيچ گاه به حاكميت اسلام ناب به رهبرى اهل بيت عليهم السلام نينجاميدند ، ليكن همواره نقش مؤثّرى در پيشگيرى از انهدام اساس اسلام داشتند .

اثرگذارى حادثه عاشورا بر چهار جنبش

بديهى است كه تحقيق و تبيين تأثير واقعه عاشورا در جنبش هاى مردمى و دفاع از كيان اسلام ناب ، از آن هنگام تا پيروزى انقلاب اسلامى ، نه تنها در اين نوشتار ، بلكه در اين دانش نامه نيز نمى گنجد . از اين رو ، در اين جا تنها اشاره اى كوتاه داريم به چهار جنبشى كه در دهه اوّل پس از نهضت سيّد الشهدا عليه السلام ، تحت تأثير مستقيم يا

[١] نهج البلاغة : خطبه ٩٣ ، الغارات : ج ١ ص ١٠ ، شرح الأخبار : ج ٢ ص ٤٠ ش ٤١٠ و ص ٢٨٧ ش ٦٠١ ، كتاب سليم بن قيس : ج ٢ ص ٧١٤ ش ١٧ ، بحار الأنوار : ج ٣٤ ص ١١٧ ش ٩٥١ ؛ الفتن : ج ١ ص ١٩٥ ش ٥٢٩ . نيز ، ر . ك : دانش نامه امير المؤمنين عليه السلام : ج ١٢ ص ٨٢ ح ٥٨١٢ .[٢] مروج الذهب : ج ٤ ص ٤١، الأخبار الموفّقيات: ص ٥٧٦ ش ٣٧٥، شرح نهج البلاغة، ابن ابى الحديد: ج ٥ ص ١٢٩؛ كشف اليقين : ص ٤٦٦ ش ٦٥٤، كشف الغمّة: ج ٢ ص ٤٤ ، بحار الأنوار: ج ٣٣ ص ١٦٩ ش ٤٤٣ . نيز ، ر . ك : دانش نامه امير المؤمنين عليه السلام : ج ٥ ص ٣٢٥ (بخش ششم / پيكار دوم / فصل دوم / هدف هاى معاويه) .[٣] ر . ك : ص ٣٣ (فصل يكم : بازتاب شهادت امام عليه السلام در سخنان برخى شخصيّت هاى نامدار) .[٤] ر . ك : ص ١٣٩ (فصل پنجم : بازتاب حادثه كربلا در ميان غير مسلمانان) .[٥] ر . ك : ص ١٠٧ (فصل سوم : بازتاب كشته شدن امام حسين عليه السلام در ميان خانواده قاتلانش) .[٦] ر . ك : ج ٨ ص ٣٦١ ح ٢٤٢٠ .[٧] ر . ك : ص ٩١ (فصل دوم : بازتاب كشته شدن امام حسين عليه السلام در ميان قاتلانش) .[٨] ر . ك: ص ١٤٧ (فصل ششم : سرانجام كسانى كه در كشتن امام حسين عليه السلام و يارانش نقش داشتند).[٩] الكافى : ج ٢ ص ٥٦٣ ح ٢٢، بحار الأنوار: ج ٤٧ ص ٢٠٩ ح ٥١ .[١٠] كشف الغمّة : ج ٢ ص ٣٢٤ ، الثاقب فى المناقب : ص ٣٦١ ح ٣٠٠ ، بحار الأنوار : ج ٤٦ ص ٤٤ ح ٤٤.[١١] العقد الفريد : ج ٣ ص ٣٨٢ ، المحاسن و المساوئ : ص ٥٥ ، جواهر المطالب : ج ٢ ص ٢٧٨ .[١٢] الثاقب فى المناقب: ص ٣٦١ ح ٣٠٠ ، كشف الغمّة: ج ٢ ص ٣٢٤، بحار الأنوار: ج ٤٦ ص ٤٤ ح ٤٤ .[١٣] الثاقب فى المناقب: ص ٣٦٢ ح ٣٠٠، كشف الغمّة: ج ٢ ص ٣٢٤، بحار الأنوار: ج ٤٦ ص ٤٥ ح ٤٤ .[١٤] الكافى: ج ٢ ص ٥٦٣ ح ٢٢، بحار الأنوار: ج ٤٧ ص ٢٠٩ ح ٥١.