اين قدرت تفكّر بود كه امكان سير از ظاهر به باطن، كشف نسبت‌ها، شناخت مصاديق مبتنى بر علوم و مفاهيم كلّى را فراهم مى‌آورد. تفكّر موجد و موجب «بصيرت» و بينايى و گذر از ظواهر و تشخيص حق از باطل در ازدحام شبهات مى‌شد و امكان گذار صورت‌هاى متحجّر و كشف راه گذار از شرايط تاريخى عارض شده را فراهم مى‌آورد.

چنان كه، استعفاى از تفكّر، موجد ظاهربينى، تحجّر و ابتلا به فراموشى، نسبت ميان اجزا و جمله اجزاى منتشر را با امر كلّى مى‌شد.

اين واقعه، تقليد كوركورانه از غرب و غفلت از نسبت ميان عناصر فرهنگى و تمدّنى غربى و بنيادهاى فكرى الحادى دين ستيز را سبب شد. مسلمانان از تشخيص رابطه معمارى، شهرسازى، پوشش، بهداشت و درمان، تغذيه و ... جهان مدرن با بنيادهاى اعتقادى درماندند. معروف و منكر را محدود به امور فردى و اخلاقى شخصى فرض كردند و حتّى فراموش كردند كه اسلام، به عنوان آخرين و كامل‌ترين دين تا ابدالاباد، امكان كشف حكم درباره امور جزيى و كلّى حيات مسلمانان را در حوزه‌هاى مختلف فرهنگى و تمدّنى داراست.

ماجرا منحصر به اين همه، نماند. جماعتى از مسلمانان مأمور ابلاغ و تفسير و تفهيم اين برداشت مجعول از دين شدند كه دين از سياست جداست، دين را نسبتى با مُلك‌دارى نيست، دين‌داران تكليفى جز انتظار تا وقت ظهور موعود مقدّس ندارند و ...

از قضا، در حالى برخى از اين دين‌داران از ترس عقاب و حرص به ثواب، بر تربيت دينى فرزندانشان پاى مى‌فشردند و برايش دل مى‌سوزاندند كه خود در كسوت دانش‌آموختگان فنون جديد و مهندسى مدرن، ناشر و مبشّر و قوام بخشنده به عناصر تمدّنى غربى بودند.

آنها بى‌پرسش جدّى، در حالى كه همه همّت خود را مصروف حفظ صورت‌هايى از احكام فردى مى‌ساختند و براى در امان ماندن از عذاب و عقاب، دامن فرا چيده و از دخالت در امور سياسى پرهيز مى‌كردند و گاه نادانسته با سلام و صلوات و به نيابت از طرف تمدّن‌سازان فرنگى، سرزمين فراخ اسلامى را مبدّل به نمايشگاه عناصر تمدّنى غربى در هيئت شهرسازى، معمارى و ... مى‌ساختند.

آنها، متولّيان و حافظان ظاهر مذهب يا متحجّران بى‌درد و داغى‌اند كه به رغم پندارشان، با مبلّغان مذهب ظاهر؛ يعنى روشنفكران ليبرال و سكولار بر يك قطار سوار بودند. اوّلى با صلوات و ذكر و تسبيح و دومى با شراب و رباب.

از اين شرايط و به ويژه پس از قرن سيزدهم قمرى، ابتلا به ظاهر مذهب و غفلت از تفكّر، امكان درك، ديدن و نظاره تحوّلات مهمّ تاريخى در جهان، ملاحظه شرق اسلامى مبتلابه ايستايى، ركود و تكليف بر زمين مانده را از بين برد و از ديگر سو، ابتلا به مذهب ظاهر، چشمان منوّرالكفران را بر عالم غيبى، بنيادهاى نفسانى و شيطانى فرهنگ و تمدّن غربى و ضرورت حراست از كيان فرهنگى شرق اسلامى و ساكنانش را از تعرّض استعمارگران غربى بست ...

پيام‌آوران و رسولان ظاهر مذهب، درجايى و نقطه‌اى از تاريخ متوقّف شده‌اند؛ در حالى كه مجموعه كتب آسمانى، جمله آثار اساطيرى و حماسى اقوام و حوادث و تجربه‌هاى رفته بر بشر، مملوّ از نمادها و نشانه‌هايى است كه به مدد آنها، بشر مى‌تواند در هر دوره و شرايطى، امكان شناسايى وضع موجودش را بيابد و با ديدار حوادث پيرامونى و اشخاص، پى به موقعيّت خود و سوگيرى‌هاى جريانات ببرد و ميزان قرابت و دورى‌اش را از موازين حقايق بيابد و از تبعات غفلت و بى‌خبرى در امان بماند و با گذار از صورت‌ها و نقاب‌ها، مصاديق شخصيّت‌هاى شرور و شيطانى يا خيرخواه و رحمانى را بيابد، اين جماعت در